زاکانی و چالش پایانناپذیر «معتادان متجاهر» در تهران
علیرضا زاکانی، شهردار تهران، از ابتدای تصدی مسئولیت خود بارها وعده داده است که پدیده «معتادان متجاهر» را از سطح شهر جمعآوری میکند و چهره پایتخت را از حضور آنان پاک خواهد کرد. اما با گذشت بیش از سه سال از این وعدهها، هنوز سایه این معضل بر چهره تهران سنگینی میکند. اگرچه شهرداری از جمعآوری هزاران نفر از معتادان و افزایش ظرفیت مراکز نگهداری خبر میدهد، گزارشهای میدانی و انتقادهای کارشناسان اجتماعی نشان میدهد که مسیر ثبات و رهایی از این بحران، پیچیدهتر از آن است که در شعارها دیده میشود.
به گزارش عصرشهروند، شهردار تهران بارها اعلام کرده است که پاتوقها و کلونیهای بزرگ معتادان متجاهر در پایتخت جمعآوری شدهاند. به گفته زاکانی، در سال گذشته بیش از ۱۰ هزار معتاد متجاهر از سطح شهر تهران جمعآوری و به مراکز بازپروری منتقل شدهاند. او تأکید کرده است که «در هیچ نقطهای از تهران دیگر کلونی گسترده معتادان متجاهر وجود ندارد» و عملیات جمعآوری بهصورت شبانه ادامه دارد.
به گفته وی، ظرفیت مراکز ماده ۱۶ تهران از حدود ۱۱ هزار نفر به ۲۵ هزار نفر افزایش یافته است و اکنون نزدیک به ۱۹ هزار نفر در این مراکز نگهداری میشوند. شهرداری همچنین اعلام کرده است که شهروندان میتوانند با تماس با شماره ۱۳۷، حضور معتادان متجاهر در مناطق مختلف را گزارش دهند تا نیروهای امدادی و انتظامی وارد عمل شوند.
در کنار این اقدامات، طرحهای ویژهای برای بازپروری و حرفهآموزی معتادان نیز اجرا شده است. زاکانی در بازدید از مراکز ترک اعتیاد شفق، یاورشهر و فشافویه گفته بود: «هدف ما فقط جمعآوری نیست؛ بلکه بازگرداندن انسانها به زندگی است. در این مراکز، معتادان مهارت یاد میگیرند و برای بازگشت به جامعه آماده میشوند.» بر اساس آمار رسمی، بیش از ۸ هزار نفر از معتادان متجاهر در کمپهای شهرداری تحت فرآیند بازپروری قرار گرفتهاند.
در همین چارچوب، «قرارگاه اجتماعی تهران» با همکاری ۱۴ دستگاه دولتی شکل گرفته است تا هماهنگی لازم برای جمعآوری، درمان و بازتوانی معتادان را فراهم کند. به گفته شهردار، این قرارگاه اکنون محور اصلی سیاستهای اجتماعی پایتخت محسوب میشود.
وعدههای بزرگ تا پایان سال و تأکید بر پاکسازی چهره شهر
زاکانی در ماههای پایانی سال گذشته در چند سخنرانی وعده داد که تا پایان همان سال، پدیده معتادان متجاهر از سطح شهر برچیده میشود. او در یکی از نشستهای مدیریت آسیبهای اجتماعی گفت: «تهران باید تا پایان سال، از حضور معتادان متجاهر و کودکان کار پاک شود. این موضوع مطالبه مردم است و ما مصمم به تحقق آن هستیم.»
او همچنین از توسعه مراکز نگهداری و افزایش تختهای کمپ «یاورشهر ۲» خبر داد تا پذیرش معتادان بدون محدودیت انجام شود. به گفته او، ظرفیت نگهداری از معتادان در تهران طی دو سال دو برابر شده و بخش مهمی از آنان از خیابانها به مراکز ترک منتقل شدهاند.
زاکانی با اشاره به عملکرد مدیریت شهری گذشته، تأکید کرد که «در دورههای قبل، معتادان به حال خود رها شدند و هیچ توجهی به درمان و بازگشت آنان به جامعه وجود نداشت». او در همان زمان گفته بود: «ما رویکردی انسانی داریم؛ معتاد متجاهر مجرم نیست، بیمار است. باید درمان شود و به آغوش جامعه برگردد.»
با این حال، برخی نهادهای اجتماعی معتقدند که افزایش ظرفیت مراکز نگهداری، هرچند اقدام مثبتی است، اما بهتنهایی برای حل بحران کافی نیست. چراکه بازگشت معتادان به چرخه مصرف، نبود حمایتهای پس از ترک، و ضعف در ایجاد اشتغال پایدار برای افراد بهبود یافته، موجب تکرار چرخه بازگشت به خیابان میشود.
بازگشت پاتوقها؛ واقعیتهای میدانی در برابر آمار رسمی
در حالی که شهرداری از «پایان کلونیهای معتادان متجاهر» سخن میگوید، گزارشهای میدانی و اظهارات اعضای شورای شهر تهران حاکی از واقعیتی متفاوت است. بر اساس گزارشهای منتشرشده در خبرگزاریهای مختلف، پس از جمعآوری معتادان از مناطق مرکزی، بسیاری از آنان دوباره به همان نقاط بازگشتهاند.
یکی از اعضای شورای شهر تهران در گفتوگو با رسانهها گفته بود: «ادعای پاک شدن کامل شهر از معتادان قابل باور نیست. معتادان متجاهر پس از مدتی از مراکز خارج میشوند و دوباره به مناطق پیشین بازمیگردند. ما با جابهجایی موقت مواجهیم، نه حل ریشهای معضل.»
در گزارش میدانی منتشرشده از منطقه هرندی، خبرنگار خبرگزاری اطلاعات نوشته بود که در روزهای پس از پاکسازی، پاتوقهای جدیدی در کوچههای فرعی شکل گرفته است. او مینویسد: «تصویر ظاهری هرندی تغییر کرده، اما در شب دوباره همان چهره آشنا برمیگردد؛ جمعهای کوچک معتادان در سایه دیوارها و زیر پلها.»
مددکاران اجتماعی نیز تأکید کردهاند که جمعآوری گسترده بدون برنامه بازتوانی و حمایت اجتماعی پایدار، تنها موجب پراکندگی آسیب میشود. آنها میگویند: «وقتی شغل، خانواده یا حمایت اجتماعی وجود ندارد، فرد دوباره به خیابان برمیگردد. پاکسازی ظاهری، درمان نیست.»
به گفته یکی از کارشناسان حوزه اعتیاد، نبود برنامه «درمان اجتماعمحور» و «پشتیبانی پس از خروج از کمپ» موجب شده است که بیش از نیمی از افراد جمعآوریشده طی شش ماه دوباره به خیابان بازگردند.
از شعار تا واقعیت؛ مسیر دشوار رهایی از بحران
علیرضا زاکانی در سخنانش همواره از «رویکرد قرارگاهی» سخن گفته و معتقد است که هماهنگی میان دستگاههای مختلف، از شهرداری گرفته تا نیروی انتظامی، بهزیستی و وزارت بهداشت، میتواند تهران را از این بحران نجات دهد. اما کارشناسان میگویند که نبود سازوکار دائمی و پایدار میان دستگاهها، اصلیترین مانع تحقق این هدف است.
به گفته تحلیلگران اجتماعی، ریشه بحران در سیاستهای مقطعی است. جمعآوری فصلی معتادان و اجرای طرحهای کوتاهمدت باعث میشود هر چند وقت یکبار چهره شهر تغییر کند، اما مشکل اصلی همچنان پابرجا بماند.
از سوی دیگر، ضعف در بودجه شهرداری و ناهماهنگی با نهادهای درمانی، مانع توسعه مراکز بازتوانی شده است. گزارشها نشان میدهد بسیاری از کمپهای ترک اعتیاد با کمبود امکانات و نیرو مواجهاند و ظرفیت نگهداری طولانیمدت وجود ندارد.
برخی کارشناسان پیشنهاد میدهند که برای کاهش بازگشت معتادان به خیابان، باید سیستم حمایت اجتماعی پس از درمان فعال شود. این شامل اشتغالزایی، بازگرداندن افراد به خانواده، بیمه درمانی و حمایت روانی است. بدون این حلقه، جمعآوری تنها «جابجایی آسیب» است نه حذف آن.
در همین حال، برخی از اعضای شورای شهر از شهردار خواستهاند که آمار دقیق و مستند از تعداد معتادان جمعآوریشده، مدت اقامت آنان در مراکز و درصد بازگشتشان به چرخه مصرف را منتشر کند تا ارزیابی واقعیتری از عملکرد ارائه شود.
وعدههای مداوم در برابر واقعیت پیچیده
پدیده معتادان متجاهر، سالهاست یکی از مهمترین چالشهای اجتماعی پایتخت است. علیرضا زاکانی در طول دوره مسئولیت خود تلاش کرده تا این موضوع را بهعنوان نماد «اقدامگرایی» مدیریت شهری مطرح کند؛ از افزایش ظرفیت کمپها تا تشکیل قرارگاه اجتماعی. با این حال، تجربه چند سال اخیر نشان میدهد که معضل اعتیاد، نه با جمعآوریهای موقت، بلکه با سیاستهای جامع درمان، بازتوانی، اشتغال و آموزش قابل کنترل است.
تهران امروز شاید از برخی پاتوقهای بزرگ خالی شده باشد، اما نشانههای حاشیهای شدن آسیبها در نقاط جدید، از جمله مناطق جنوبی و حاشیه بزرگراهها، حکایت از انتقال بحران دارد نه پایان آن.
در نهایت، آنچه کارشناسان بر آن تأکید دارند، تغییر نگاه از «پاکسازی شهری» به «بازسازی انسانی» است؛ مسیری که اگر شهرداری تهران آن را جدی بگیرد، شاید در سالهای آینده شاهد تحقق واقعی وعده زاکانی و بازگشت چهره انسانیتر به پایتخت باشیم.
