تفکیک زباله از مبداء ؛ وعدهای که همیشه به بنبست رسید
در تهران، طرح تفکیک زباله از مبدا طی نزدیک به دو دهه بارها اجرا شده است، اما هیچیک از آنها به نتیجه نهایی نرسیدهاند.
به گزارش عصرشهروند، هر دوره، وعدههای فراوان داده شده، اما موانع ساختاری، مقاومت ذینفعان و ضعف مشارکت مردمی مانع از تبدیل این شعار به عملی پایدار شدهاند. حال سؤال این است که چرا «تفکیک از مبدا» در پایتخت ایران شکست میخورد، و چه باید کرد تا این بار طرحی موفق اجرا شود؟
تجربه شکستخورده ۱۸ ساله: تشریح وضعیت فعلی
مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران اخیراً گفته است که طرح تفکیک زباله از مبدا — که نزدیک به ۱۸ سال است در تهران مطرح بوده — تاکنون شکست خورده است. او اظهار کرده که در بسیاری مواقع، آموزشها و طرحهای پایلوت انجام شده، اما میزان تفکیک به «حتی درصدی» نرسیده است.
در دورههای گذشته، تفکیک از مبدا هیچگاه در سطح تهران به صورت کامل و مؤثر اجرا نشده است و در دوره فعلی نیز امکانات زیرساختی و مشارکت مردم هنوز در حد اندک باقی مانده است.
بخش دیگری از مشکلات به تعطیلی یا عملکرد ضعیف ایستگاههای میانی تفکیک (MRF) بازمیگردد. پیمانکاران متعهد شده بودند زباله خشک را از درب منزل جمعآوری کرده و سپس در ایستگاههای میانی تفکیک کنند، اما به گفته شهرداری، پیمانکاران به تعهدات عمل نکردهاند و بخشهایی از آنها تعطیل شدهاند.
انشعاب غیرمجاز، مراکز غیرمجاز تفکیک پسماند و مافیای زباله نیز از دیگر چالشهایی هستند که سد اجرای مؤثر طرح شدهاند. برای مثال، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران گفته است که مراکز تفکیک غیرمجاز پس از پلمب به مکانهای جدید منتقل شدهاند و در برخی مواقع دوباره فعالیت خود را از سر گرفتهاند.
موانع ساختاری و مدیریت ناکارا
اگر بخواهیم به ریشههای این شکستها نگاه کنیم، چند عامل کلیدی خودنمایی میکنند:
ضعف زیرساخت و قراردادهای پیمانکاری
قراردادهای میانی با پیمانکارانی منعقد شده بود که برخی آنها نه تنها تعهد تفکیک را انجام نمیدادند، بلکه در عمل از زبالهگردی و جمعآوری غیررسمی بهرهمند میشدند. شهرداری مجبور شد برخی ایستگاهها را تعطیل کند.
این ضعف پیمانکاری باعث شده است که زباله خشک تفکیکشده به میزان قابل قبول جمعآوری نشود و طرحهای میانی تعطیل شوند.
نبود اولویت سیاسی و مدیریت شهری
یکی از دلایل اصلی شکستها، عدم اولویت دادن مدیران شهری به تفکیک زباله در مقایسه با پروژههای عمرانی و نمایشی است. مدیران ترجیح دادهاند سرمایه، انرژی و توجه را به پروژههایی اختصاص دهند که “ظاهری” قابل دیدن دارند، نه پروژههایی چون مدیریت پسماند که نتیجهاش ملموس اما کمرنگتر است. در نتیجه، طرحها اغلب بدون پشتوانه کافی، بودجهی ناپایدار و نظارت ضعیف اجرا شدهاند.
مقاومت ذینفعان و مافیای زباله
موضوع مافیای زباله در تهران یکی از پرتکرارترین بهانهها برای ناکامی طرحهاست. گزارشها حاکی است که زبالهگردی و واسطهگری در بازار ضایعات فعال است و برخی مراکز تفکیک غیرمجاز با پشتیبانی یا نفوذ محلی به حیات خود ادامه میدهند. ویکی کلین+۲عصر شهروند+۲
یکی از ادعاها این است که یک سطل زباله در منطقهای از تهران در طول روز بیش از ۵ میلیون تومان پسماند قابل بازیافت دارد — رقمی که انگیزه بالایی برای مداخله غیرقانونی فراهم میکند.
به این دلیل، هرگونه تلاش برای ایجاد جریان قانونی تفکیک ممکن است با مقاومت شدید افرادی مواجه شود که منافع قابل توجهی از وضعیت موجود دارند.
کمبود مشارکت عمومی و فرهنگ پایین تفکیک
یکی از حلقههای مفقوده، مشارکت شهروندان است. در بسیاری از مناطق تهران، مخازن تفکیک زباله دیده نمیشوند و مردم به تفکیک زباله از منزل عادت نکردهاند. در طرح «نوماند» که اخیراً شهرداری معرفی کرده است، آمارها میگوید تقریباً ۳۰ هزار پلاک از یک میلیون پلاک هدف به سامانه متصل شدهاند — رقمی ناچیز در مقیاس کل شهر.
همچنین برخی گزارشها از ناکافی بودن اپلیکیشنها و ابزارهای هوشمند مرتبط با تفکیک زباله شکایت دارند؛ مثلاً در تهران تعداد نصب اپلیکیشنهای معرفیشده مربوط به طرح تفکیک، حتی به هزار نصب هم نمیرسد که نشاندهنده ضعف در جذب مردم است.
طرح “نوماند” و امید نو در میان شکستها
در سالهای اخیر، شهرداری تهران طرحی جدید با نام نوماند برای تفکیک زباله از مبدا معرفی کرده است. طبق این طرح، شهروندان با نصب اپلیکیشن مربوطه و ثبت پلاک، متعهد میشوند زباله خشک را تفکیک کرده و در زمان معینی در سر کوچه تحویل دهند. این طرح از دی ماه ۱۴۰۲ آغاز شده و هدف آن حذف زبالهگردی، کاهش حجم زباله آلی در مخازن و تقویت تفکیک خانگی است.
مدیر سازمان پسماند گفته بود قرار است طرح به صورت پایلوت در مناطق ۸، ۱۳ و ۱۴ اجرا شود؛ مناطقی که مرکز پردازش MRF دارند.
در عین حال، شهرداری اعلام کرده است که با اجرای این طرح، درصد تفکیک از مبدا در تهران از حدود یک درصد به بیش از ۵ درصد ارتقا یافته است.
اما فعالان شهری هشدار میدهند که تفاوت میان شعار و اجرا زیاد است و اگر در تأمین زیرساختها، انگیزهدهی و نظارت دقت نشود، این طرح هم به مشقت گذشته دچار خواهد شد.
پیامدهای تداوم شکست و هزینههای پنهان
شکست مداوم طرح تفکیک زباله از مبدا آثار گستردهای بر محیط زیست، اقتصادی و اجتماعی تهران دارد:
افزایش هزینههای جمعآوری و دفن
عدم تفکیک باعث میشود حجم زبالههایی که باید دفن یا سوزانده شوند زیاد شود، در حالی که تفکیک از مبدا میتواند هزینه حمل و دفن را تا ۳۰–۴۰ درصد کاهش دهد. بیش از آن، جمعآوری زباله ترکیبی نیازمند ماشینآلات سنگینتر، انرژی بیشتر و نیروی کار بیشتر است.
فشار بر محیط زیست و آلودگی
انباشته شدن زباله مخلوط، تولید شیرابه، آزادسازی گاز متان و آلودگی خاک و آب از پیامدهای معمول است. همچنین زبالهسوزی در جنوب استان تهران یکی از معضلات زیستمحیطی مهم است که شدت آلودگی هوای منطقه را بیشتر میکند. اگر تفکیک مؤثر انجام شود، بخش زیادی از زباله قابل بازیافت از بستر دفن و سوزاندن نجات مییابد.
تقویت بازار غیررسمی و فساد
مافیا و زبالهگردان فعال در بازار ضایعات، از وضعیت موجود بهره بردهاند و بخشی از زباله خشک قابل بازیافت را بدون حساب و کتاب خارج میکنند. این روند فسادآور تعادل بازار ضایعات را برهم زده و انگیزه قانونی کردن فرآیند را کاهش میدهد. عدم موفقیت طرحها باعث میشود بخش خصوصی و پیمانکاران قانونمدار نیز اعتماد خود را از دست بدهند.
تضعیف اعتماد عمومی
شهروندان وقتی میبینند طرحهای تفکیک زباله مدام مطرح میشوند و اجرا نمیشوند، دلسرد میشوند. این بیاعتمادی، مشارکت آنان را در طرحهای آینده کاهش میدهد و چرخه شکست را تکرار میکند.
راهکارها برای عبور از شکست و تحقق تفکیک مؤثر
برای اینکه طرح تفکیک زباله از مبدا در تهران دیگر شکست نخورد، لازم است از همان ابتدا با یک رویکرد جامع و چندوجهی عمل شود:
تدوین استراتژی ملی و اولویتگذاری واقعی
مدیریت شهری و ارکان حاکمیت باید این طرح را در اولویت قرار دهند و بودجه، قانون، برنامه بلندمدت و ضمانت اجرایی برای آن در نظر بگیرند. بدون عزم سیاسی، طرحها در میانه راه متوقف میشوند.
قراردادهای شفاف و انتخاب پیمانکاران قابل اعتماد
قراردادها باید براساس معیارهای کنترل کیفیت، شفافیت، آموزش، نظارت و مجازات تخلفات تنظیم شوند. پیمانکاری که به تعهدش عمل نکند باید حذف شود یا تحت برخورد قانونی قرار گیرد.
تقویت مشارکت مردمی و فرهنگسازی
تفکیک زباله را باید از مدرسهها، رسانهها و محلهها آغاز کرد. تشویق شهروندان با مشوقهایی مثل تخفیف عوارض، امتیاز شهرداری یا پاداش مادی میتواند انگیزه دهد. استفاده از ابزار دیجیتال، اپلیکیشنها آسان و تجربه کاربری خوب نیز در پذیرش عمومی تأثیرگذار است.
نظارت دقیق و برخورد با مراکز غیرمجاز
واحدهای تفکیک غیرمجاز باید شناسایی، پلمب و از کار بیفتند. اما همراه با این اجرا، نظارت مستمر لازم است چون برخی مراکز پس از پلمب به مکان جدید منتقل میشوند. مراجع قضایی و محیط زیست باید پای کار باشند تا فعالیت غیرقانونی بازیافت متوقف شود.
توسعه زیرساخت میانی (MRF) و ایستگاههای محلی
ایستگاههای میانی تفکیک باید بهطور پایدار و با نظارت دقیق اداره شوند. زمانی که پیمانکاران به تعهداتشان عمل نکنند، تعطیلی به جایی نمیرسد مگر ساختار ناظر تقویت شود. ایستگاههای محلی (هایپرپسماندها) مانند آنچه در منطقه ۸ افتتاح شده، میتوانند الگوی محلّی موفق باشند.
شفافیت داده و گزارشدهی مستمر
شهرداری باید هر ماه گزارش تفکیک، میزان مشارکت مردم، عملکرد پیمانکاران و مشکلات را منتشر کند. این شفافیت باعث پاسخگویی و اصلاح سریع خطاها میشود.
در هر صورت تفکیک زباله از مبدا در تهران تاکنون یک پروژه کامل نشده باقی مانده است؛ با وجود شعارهای متعدد و طرحهای مختلف، ساختارها و اراده لازم هر بار تضعیف شدهاند. اما تجربههای شکست گذشته میتواند درسهای ارزشمندی برای اجرای نسخه موفق آینده فراهم کند.
اگر اراده سیاسی، انتخاب پیمانکار مناسب، مشارکت مردمی واقعی، زیرساخت میانی و نظارت دقیق دست به دست هم دهند، میشود انتظار داشت که تهران به شهری پاکتر و مدیریتشدهتر تبدیل شود. در پایان، تفکیک زباله نه صرفاً مسئله شهری، که آزمونی برای توان دولت و مردم در مدیریت شهرهای مدرن است — اگر این بار موفق نشود، پیام روشنی است از ناکارآمدی جامع در مدیریت شهری.
