حفاری زیر بازار تهران ؛ چرا و چگونه؟!
انتشار خبر حفاریهای زیرسطحی در محدوده بازار تهران، نگرانیها درباره ایمنی این بافت تاریخی و اقتصادی را افزایش داده است. کارشناسان هشدار میدهند هرگونه عملیات عمرانی بدون مطالعات دقیق و نظارت مستمر، میتواند خطر فرونشست، آسیب به سازههای قدیمی و اختلال در فعالیت بازار را بهدنبال داشته باشد.
به گزارش عصرشهروند، انتشار خبر حفاریهای زیرسطحی در محدوده بازار تهران، بار دیگر نگرانیها درباره ایمنی یکی از مهمترین کانونهای تاریخی، اقتصادی و اجتماعی کشور را افزایش داده است. بازاری که نهتنها نبض تجارت سنتی تهران، بلکه بخشی از حافظه تاریخی شهر را در خود جای داده، حالا با پرسشهایی جدی درباره پیامدهای حفاریهای زیرزمینی و احتمال فرونشست یا آسیب به سازههای قدیمی مواجه است.
بازار تهران، فراتر از یک مرکز خرید و فروش، ساختاری پیچیده از راستهها، سراها، تیمچهها، انبارها و شبکهای از بناهای تاریخی است که برخی از آنها قدمتی چندصدساله دارند. این مجموعه عظیم، در طول دههها و حتی قرنها، بهصورت تدریجی و بدون یک نقشه جامع شهری گسترش یافته و همین ویژگی، بستر زیرسطحی آن را به شبکهای حساس و آسیبپذیر تبدیل کرده است.
در زیر بازار، علاوه بر پیها و فونداسیونهای قدیمی، مسیرهای قنات، کانالهای آب، فاضلابهای سنتی و مدرن، و تأسیسات متعدد شهری قرار دارد. هرگونه دستکاری یا حفاری در این لایههای زیرین، میتواند تعادل سازههای سطحی را بر هم بزند؛ سازههایی که بسیاری از آنها بر اساس استانداردهای مدرن مهندسی ساخته نشدهاند.
حفاریها از کجا آغاز شد و هدف چیست؟
بر اساس اطلاعات منتشرشده، حفاریهای اخیر با اهدافی همچون توسعه یا نوسازی زیرساختهای شهری، عبور تأسیسات جدید، یا پروژههای عمرانی در محدوده اطراف بازار آغاز شده است. با این حال، شفاف نبودن جزئیات پروژه، زمانبندی و مجری آن، باعث شکلگیری شایعات و نگرانیهای گسترده در میان کسبه و شهروندان شده است.
برخی کسبه میگویند صدای ماشینآلات و لرزشهای خفیف را در ساعات مختلف احساس کردهاند؛ موضوعی که خاطره فروریزشها و حوادث مشابه در دیگر نقاط شهر را زنده کرده است. این نگرانیها زمانی جدیتر میشود که بدانیم بازار تهران در یکی از مناطق با تراکم بالای تردد روزانه قرار دارد و هر حادثه احتمالی، میتواند پیامدهای انسانی و اقتصادی گستردهای داشته باشد.
خطرات فنی حفاری زیر بازار؛ از فرونشست تا تخریب سازهها
کارشناسان شهرسازی و مهندسی ژئوتکنیک هشدار میدهند که حفاری در بافتهای تاریخی متراکم، بدون مطالعات دقیق و نظارت مستمر، میتواند خطرات متعددی بههمراه داشته باشد. مهمترین این خطرات، فرونشست زمین است؛ پدیدهای که در صورت ایجاد حفرات زیرسطحی یا تضعیف لایههای خاک، میتواند بهصورت ناگهانی رخ دهد.
علاوه بر فرونشست، ایجاد ترک در دیوارها و طاقها، کجشدن سازهها و اختلال در تأسیسات موجود از دیگر پیامدهای احتمالی است. بسیاری از بناهای بازار تهران، دارای سازههای آجری و طاقی هستند که در برابر ارتعاشات و تغییرات ناگهانی بستر، مقاومت محدودی دارند.
از منظر فنی، حتی حفاریهایی که در ظاهر کوچک و محدود به نظر میرسند، اگر به شبکه قناتهای قدیمی یا فضاهای خالی زیرزمینی برخورد کنند، میتوانند زنجیرهای از ناپایداری ایجاد کنند که کنترل آن دشوار است.
واکنش کسبه؛ نگرانی از جان، مال و معیشت
بازار تهران، محل کسب هزاران نفر است که معیشت آنها بهطور مستقیم به فعالیت روزانه بازار وابسته است. کسبه میگویند هرگونه حادثه، حتی اگر به تخریب کامل منجر نشود، میتواند با تعطیلی موقت بازار، خسارتهای مالی سنگینی به آنها وارد کند.
برخی از کسبه قدیمیتر، به تجربههای گذشته اشاره میکنند؛ تجربههایی که در آن، ترکخوردگی دیوارها یا نشستهای جزئی، ماهها بعد از عملیات عمرانی نمایان شده است. از نگاه آنها، نبود اطلاعرسانی شفاف و مشارکتنداشتن ذینفعان محلی در تصمیمگیریها، بر دامنه نگرانیها افزوده است.
مسئولیت نهادها؛ شهرداری، میراث فرهنگی و مدیریت بحران
یکی از پرسشهای اصلی افکار عمومی این است که کدام نهاد مسئول نظارت مستقیم بر این حفاریهاست. بازار تهران، بهدلیل ارزش تاریخی و فرهنگی، در حوزه مسئولیت چندین نهاد قرار میگیرد؛ از شهرداری و شرکتهای خدماترسان گرفته تا سازمان میراث فرهنگی و مدیریت بحران.
کارشناسان معتقدند هر پروژهای در این محدوده باید با هماهنگی کامل میان این نهادها و بر اساس مطالعات جامع ژئوتکنیکی، سازهای و میراثی انجام شود. نبود هماهنگی یا تداخل وظایف، میتواند به تصمیمهای ناقص و پرریسک منجر شود.
سابقه حوادث مشابه؛ زنگ خطرهای نادیدهگرفتهشده
تهران در سالهای اخیر شاهد حوادثی بوده که بهدلیل حفاریهای شهری یا فرسودگی زیرساختها رخ دادهاند؛ از فروریزش معابر گرفته تا نشست زمین در مناطق پرتردد. هرچند هر حادثه ویژگیهای خاص خود را دارد، اما وجه مشترک بسیاری از آنها، بیتوجهی به هشدارهای کارشناسی و ضعف در نظارت بوده است. منتقدان میگویند تجربه این حوادث باید سیاستگذاران شهری را به سمت احتیاط بیشتر سوق دهد، بهویژه زمانی که پای بافتهای تاریخی و پرجمعیت در میان است.
ابعاد اقتصادی و اجتماعی؛ فراتر از یک پروژه عمرانی
حفاری زیر بازار تهران، صرفاً یک موضوع فنی یا عمرانی نیست؛ این مسئله ابعاد اقتصادی و اجتماعی گستردهای دارد. بازار، یکی از شریانهای اصلی اقتصاد خرد شهری است و هر اختلال در آن، میتواند به زنجیره تأمین کالا، قیمتها و حتی اعتماد عمومی آسیب بزند. از منظر اجتماعی نیز، بازار تهران بخشی از هویت شهر است. آسیب به این مجموعه، میتواند پیامدهای فرهنگی و روانی داشته باشد که بهسادگی قابل جبران نیست.
یکی از مهمترین مطالبات کارشناسان و کسبه، شفافیت در اطلاعرسانی است. آنها میگویند اگر حفاریها ضروری و مبتنی بر مطالعات دقیق است، باید جزئیات آن—از هدف و زمانبندی گرفته تا تمهیدات ایمنی—بهصورت عمومی اعلام شود.
اطلاعرسانی شفاف میتواند از شکلگیری شایعات جلوگیری کرده و اعتماد عمومی را افزایش دهد. در مقابل، سکوت یا اطلاعرسانی ناقص، فضا را برای نگرانی و بدبینی آماده میکند.
حفاری زیر بازار تهران، آزمونی جدی برای مدیریت شهری و نهادهای مسئول است. آزمونی که نشان میدهد توسعه زیرساختها تا چه اندازه میتواند با حفاظت از میراث تاریخی و امنیت شهروندان همزمان پیش برود.
بازار تهران، قلب تپندهای است که هر ضربه به آن، کل پیکره شهر را تحت تأثیر قرار میدهد. تصمیمگیری درباره حفاریهای زیرسطحی در این محدوده، نیازمند بیشترین سطح دقت، شفافیت و مسئولیتپذیری است. در غیر این صورت، هزینه یک خطای محاسباتی میتواند بسیار سنگینتر از منافع یک پروژه عمرانی باشد؛ هزینهای که نهفقط مالی، بلکه تاریخی و اجتماعی خواهد بود.
