شورای امنیت سازمان ملل متحد و هرآنچه لازم است بدانید

ظهور و شکل گیری هر سازمان و نهاد بین المللی قطعا فلسفه و دلایل خاص خود را دارد. در هر مقطع از تاریخ با وقوع حوادث و رویدادهای جهانی نیاز به یک سازمان و نهاد جدید برای مدیریت معضلات بوجود آمده احساس می شد و متعاقب آن تلاش برای شکل گیری یک چنین نهادهایی هم صورت می گرفت. مثلا در زمان جنگ جهانی دوم وقتی آلمان ها به لهستان حمله کردند، جنگ آغاز شد.

این رویداد جهانی در سال ۱۹۳۹ شکل گرفت. در این زمان کشورهایی مانند فرانسه و انگلیس که پیمان نظامی با لهستان داشتند، متحد این کشور شده و به همراه آن به آلمان حمله کردند. همین موضوع زمینه ساز شکل گیری سازمان ملل و شورای امنیت شد. سازمان ملل و شورای امنیت هر دو متعاقب جنگ جهانی دوم بوجود آمدند و هدف اصلی از شکل گیری آنها تامین صلح و امنیت جهانی بود.

بعد از وقوع جنگ خونین و نابود کننده جهانی دوم برخی از کشورها به این نتیجه رسیدند که حتما باید سازمانی وجود داشته باشد که بتواند در یک چنین مواقعی به عنوان بازدارنده و متوقف کننده مخاصمه عمل کرده و از تنش ها بکاهد و البته به لحاظ قانونی اختیارات یک چنین فعالیت هایی هم داشته باشد و کشورها موظف به اجرای دستورات آن باشند. در این مطلب و با این مقدمه ما قصد داریم، در مورد گذشته و تاریخچه سازمان ملل متحد و شورای امنیت و حدود وظایف و اختیارات آن صحبت کنیم.

با شروع جنگ جهانی دوم و پیشروی آلمان ها در بسیاری از جبهه ها تصور تسلط نازی ها بر بسیاری از کشورهای اروپایی واقعا وحشتناک بود. در ابتدای جنگ نازی ها توانستند پیروزی های متعددی در جبهه های مختلف بدست آورند. همین موضوع باعث شد کشورهایی که مورد تعرض آلمان قرار گرفته بودند به انگلستان پناه آورده و در واقع نمایندگان خود را به این کشور بفرستند، با جمع شدن نماینده های کشورهای مختلف در بریتانیا جلسه ای در کاخ سنت جمیز برگزار شد و در این جلسه کشورهای حاضر بیانیه ای مشترک منتشر کردند.

در این بیانیه آمده بود به دلیل فروپاشی و از بین رفتن ساختارهای جامعه ملل دیگر این کشورها قادر به برقراری صلح و امنیت در جهان نیستند و باید دوباره این فرایند از سر گرفته شود تا امکان برقراری صلح هم فراهم شود. نبود امنیت و همچنین پیشروی های نازی ها همه کشورهای مورد تجاوز قرار گرفته را به فکر تامین امنیت همیشگی انداخت امنیتی که هیچ کشوری قدرت بر هم زدن آن را در سراسر جهان نداشته باشد و در واقع به دنبال یک نیروی بازدارنده قانونی و جهانی برای کشورها و تفکرهای متجاوز بودند و این کار را از مدار کشورهای جهان پی می گرفتند.

بعد از اینکه بیانیه لندن توسط این کشورها صادر شد، سه ماه بعد از آن رئیس جمهور آمریکا و چرچیل نخست وزیر انگلستان روی ناوی در اقیانوس اطلس که یک ناو جنگی بود، پیمان آتلانتیک را امضا کردند. این پیمان شامل هشت ماده مهم بود. در واقع با پیمان آتلانتیک زمینه برای شکل گیری سازمانی که مانع تجاوز به کشورها شود، فراهم شد.

حتما بخوانید : شوراهای حل اختلاف و مجتمع های قضایی تهران به همراه آدرس و تلفن

تحولات سال ۱۳۲۰ در جهت شکل گیری شورای امنیت سازمان ملل متحد

در سال ۱۳۲۰ و در ماه آذر یک کنفرانس با حضور رئیس جمهور آمریکا و نخست وزیر انگلستان و سفیر کبیر شوروی در واشنگتن شکل گرفت.

در این کنفرانس که با حضور قدرت های جهانی برگزار شده بود اعلامیه ای تحت عنوان اعلامیه ملل متحد صادر شد. این اعلامیه به امضاء ۲۶ دولت که به دولت المان اعلام جنگ کرده بودند، رسیده بود. بعد از این کنفرانس و صدور اعلامیه مذکور در پاییز همان سال در مسکو جلسه ای با حضور نمایندگان کشورهای چین، شوروی، انگلیس و آمریکا برگزار شد و در این جلسه اعلامیه مهم عمومی مسکو امضاء و منتشر شد.

در ادامه همین روند و با هدف جلوگیری از پیشروی آلمان ها در تهران هم از ۶ تا ۹ آذر ماه یک کنفرانس سه روزه برگزار شد که در این کنفرانس افرادی مانند چرچیل، روزولت و استالین حضور داشته و محل برگزاری آن هم در سفارت شوروی بود.

در سال ۱۳۲۳ استالین و چرچیل و روزولت برای تحقق اهداف نهایی خود در کرانه جنوبی شبه جزیره کریمه بار دیگر به ملاقات یکدیگر رفتند و در این جلسه از همه کشورها برای شرکت در کنفرانس سانفرانسیسکو دعوت به عمل آوردند و در نهایت در آبان ماه سال ۱۳۲۴ مصادف با ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵، پیمان مذکور مورد تایید و تصویب یک تعداد از کشورهای دیگر هم رسید و سازمان ملل به وجه قانونی و واقعی خود دست پیدا کرد.

بعد از امضاء این پیمان در سال ۱۳۲۴ این روز در سراسر جهان به عنوان روز ملل متحد نام گذاری گردید تا برای همیشه از تفکر تجاوز و نازیسم توسط هر کشوری در سراسر دنیا جلوگیری به عمل آید. تجربه نازیسم و حمله آلمان ها به کشورهای دیگر زمینه ساز شکل گیری یک چنین تفاهم نامه ای بین کشورهای مختلف دنیا شد. با این معاهده کشورها قصد داشتند که از تجاوز به کشورهای دیگر جلوگیری کرده و صاحب یک نیروی بازدارنده بین المللی شوند.

سازمان ملل متحد چه ارکانی دارد؟

سازمان ملل متحد شش رکن اصلی و اساسی دارد که در ادامه به آنها اشاره می کنیم:

• اولین رکن سازمان ملل متحد مجمع عمومی است.
• شورای امنیت رکن دیگر از این سازمان بین المللی محسوب می شود.
• دبیرخانه
• دیوان بین المللی دادگستری هم رکن چهارم این سازمان نامیده می شود.
• شورای اقتصادی و اجتماعی
• شورای قیمومیت هم آخرین رکن سازمان ملل متحد است.

در ابتدای بحث ما قصد داشتیم در مورد شورای امنیت صحبت کنیم و برای درک بیشتر آن مجبور شدیم اصلا زمینه شکل گیری آن را شرح دهیم. حالا متوجه شدیم که در واقع شورای امنیت یکی از ارکان سازمان ملل متحد است و وظیفه اصلی آن حفظ صلح و امنیت بین المللی بوده و کاری که باید انجام دهد، این است که به طور مستقیم از وقوع جنگ در هر نقطه از دنیا جلوگیری به عمل آورد.

البته شاید الان این سوال به ذهنتان خطور کند که با وجود یک چنین سازمانی در دنیا چرا هنور در هر گوشه ای از این جهان جنگ و خونریزی مشاهده می شود و اصلا فلسفه شکل گیری یک چنین سازمانی اصلا موفق بوده است یا خیر؟ دقیقا این سوال کاملا منطقی بوده و قطعا وقوع جنگ در هر گوشه ای از دنیا بیانگر مسئولیت نیمه کاره رها شده این سازمان خواهد بود. چون هدف اصلی شکل گیری شورای امنیت جلوگیری از تجازو به کشورها تعیین گردیده است.

اعضا شورای امنیت سازمان ملل متحد

شورای امنیت سازمان ملل متحد ۱۵ عضو دارد که پنج عضو آن اصلی و دایمی بوده و ده عضو دیگر اعضا ثابت نیستند. پنج عضو اصلی این شورا شامل انگلیس، فرانسه، آمریکا، روسیه و چین هستند که این کشورها در واقع کشورهای پیروز در مقابل آلمان محسوب می شوند. یکی از حقوق مهمی که برای اعضای اصلی این سازمان در نظر گرفته شده است و ده عضو دیگر از این حق برخوردار نیستند، حق وتو است.

حق وتو به حقی گفته می شود که واسطه آن می توان از تصویب یک قطعنامه در شورای امنیت جلوگیری به عمل آورد. یعنی مثلا اگر همه ۱۴ عضو این سازمان رای بر محکومیت امریکا بدهند، خود امریکا می تواند این رای ها را وتو کرده و از تصمیم نهایی سازمان در مورد کشورش ممناعت به عمل آورد . کشورهایی که دارای این حق وتو هستند، می توانند از آن به نفع متحدین خود استفاده کنند. همانطور که آمریکا بارها از این حق به نفع اسرائیل استفاده کرده است. متاسفانه در سال هایی که این شورا در حال شکل گیری بود و حق وتو به عنوان یک حق قانونی برای اعضا اصلی در نظر گرفته می شد این موضوع مورد توجه قرار نگرفت که می تواند حق وتو مورد سوء استفاده کشورهای صاحب حق قرار گرفته و خودش زمینه ساز وقوع اختلافات و جنگ در نقاط مختلف دنیا شود.

یک نکته دیگر در مورد کشورهایی که دارای حق وتو هستند و جزو اعضا اصلی شورای امنیت هم به حساب می آیند، داشتن سلاح اتمی است. یعنی همه ۵ عضو اصلی این سازمان دارای سلاح اتمی هستند و حتی اگر در دوره ای از این سلاح در جنگ های خود استفاده کرده باشند، ساز و کاری برای ممانعت آنها از داشتن سلاح اتمی اتخاذ نشده است. اما در مورد ده عضو دیگر شورای امنیت باید بگوییم این ده عضو هر سال توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد برای یک دوره دو ساله انتخاب می شوند و همه ده عضو هم می توانند در مصوبات مختلف رای داده و موافقت یا مخالفت خود را با قطعنامه ها ابراز کنند.

یک تفاوت عمده ای که بین پنج عضو اصلی و ده عضو غیر دائم وجود دارد، بحث حق وتو است یعنی اعضاء غیر دایم صاحب حق وتو نیستند. نکته دیکر در انتخاب اعضاء غیر دائم سهمیه بندی این اعضا از مناطق مختلف جهان است. مثلا از قاره افریقا باید سه عضو وجود داشته باشد و از آمریکای لاتین و آسیا و اروپای شرقی هم هر کدام باید دو عضو در سازمان ملل متحد حضور داشته باشند و این موضوع در انتخاب های هر دو سال مد نظر قرار می گیرد. در نهایت اینکه کشورهای عربی هم می توانند یک نماینده در این سازمان داشته باشند و همه کشورهای غیر دایم فقط می توانند یکبار در این سازمان عضو شده و عضویت مجدد آنها بعد از اتمام دو سال امکان پذیر نخواهد بود.

کشورهایی که به عنوان عضو غیر دایم در سازمان ملل حضور ندارند، می توانند در جلسات مختلف آن شرکت کرده و نظرات خود را مطرح کنند اما گاهی این اصل توسط کشورهایی دایم و دارای حق وتو زیر پا گذاشته می شود. مثلا در جریان بررسی پرونده هسته ای ایران امریکا از حضور نمایندگان ایران در جلسات مربوط جلوگیری به عمل آورد و هیچ کشوری هم به این کار اعتراض نکرد.

رئیس شورای امنیت

رئیس شورای امنیت هم ثابت نبوده و به صورت دوره ای انتخاب می شود . این سمت به مدت یک ماه در اختیار فرد انتخاب شده قرار می گیرد. تصمیماتی که در جلسات شورای امنیت گرفته می شود الزام آور بوده و همه کشورها مقید به رعایت و اجرای آن هستند. برای همین است که نقش آن به عنوان محافظ صلح و امنیت در سراسر دنیا بسیار اهیمت داشته و می تواند از وقوع جنگ های مختلف در نقاط مختلف دنیا جلوگیری به عمل آورد.

روند تصمیمات شورای امنیت

شورای امنیت برای جلوگیری از وقوع جنگ بین کشورها یک رویه مشخص دارد. به این شکل که در مرحله اول به کشورهای درگیر توصیه می کند که مخاصمه را کنار گذاشته و از راه دیپلماتیک و روش های صلح آمیز اختلافات خود را حل کنند. در مرحله بعدی اگر کشورهای مذکور به توصیه این سازمان عمل نکردند این سازمان موظف استف در مورد دشمنی بوجود آمده تحقیق کرده و به حل و فصل موضوع و میانجیگری بین کشورهای درگیر بپردازد. در مرحله آخر هم اگر جنگی رخ داد، موظف است از روش های قهریه و یا تحریم از ادامه جنگ ممانعت یه عمل آورد که البته تجربه ثابت کرده است که در برخی مواقع حتی به آتش جنگ هم برخی اعضاء این سازمان دامن می زنند.

وظایف شورای امنیت سازمان ملل متحد

در ماده ۲۴ منشور سازمان ملل متحد در مورد وظایف شورای امنیت که یکی از ارکان مهم سازمان ملل متحد محسوب می شود صحبت به میان آمده است که در ادامه در مورد این وظایف صحبت می کنیم:

• اولین وظیقه مهم و اساسی این شورا حفظ صلح و امنیت در سراسر جهان است و این شورا این اختیار را دارد که از طرف همه کشورها برای برقراری صلح و امنیت اقدام کند.
• تمام اعمال و کارهایی که این شورا انجام می دهد باید در جهت اهداف سارمان ملل متحد باشد و اختیارات شورای امنیت در فصل های ۶ و ۷و ۸و ۱۲ منشور سازمان ملل متحد آمده است.
• وظیفه دیگر این شورا تهیه گزارشات عمومی و اختصاصی در مورد مسایل مختلف برای سازمان ملل متحد است و این گزارشات به مجمع عمومی ارسال می شود تا مورد تصمیم گیری قرار بگیرد.

در سال های اخیر به دلیل تناقضات مختلف و سوء استفاده کشورهای عضو دایم از برخی اختیارات خود تقاضای کشورها برای افزایش اعضا موقت و همچینی تغییر اعضا دایم مطرح شده است. مثلا اینکه اعضائ دایم به صورت دوره ای تغییر کنند و همیشه ثابت نباشد تا این دایم بودن زمینه سوء استفاده آنها را فراهم نکند.

یکی دیگر از تقاضاها از میان برداشتن حق وتو است که البته زمینه سوء استفاده را کاهش می دهد. برخی نظریه ها در مورد افزایش تعداد اعضائ موقت می گوید که این کار از طرفی جنبه مثبت داشته و این سازمان را از انحصار خارج خواهد کرد و جنبه دموکراتیک تری به آن خواهد داد البته در مقابل روند تصمیم گیریها را در آن هم کند تر خواهد شد.