چرا آلاینده «ازن» در صدر نشسته است؟

عصرشهروند — در چهارماه سپری شده از سال، مردم تهران ۱۵ روز هوای پاک، ۸۳ روز هوای قابل قبول ، ۲۵ روز هوای ناسالم برای گروههای حساس و یک روز ناسالم تنفس کرده اند. در چند سال اخیر «آلاینده ازن» به یکی از آلاینده‌های شاخص هوای روزهای گرم و آفتابی سال در شهر تهران تبدیل شده است. گاز ازن از «آلاینده‌های ثانویه» هواست؛ درحقیقت، این گاز مستقیما از منابع متحرک یا ساکن نظیر خودروها و صنایع منتشر نمی‌شود، بلکه با واکنش برخی گازها مانند اکسیدهای نیتروژن، ترکیبات آلی و هیدروکربن‌ها ایجاد می‌شود و میزان غلظت این آلاینده با شدت گرفتن نور خورشید در ماه‌های گرم سال افزایش می‌یابد، از این‌رو کم بودن شرایط ابرناکی، تشدید تابش خورشید و بالا رفتن دما، غلظت آلاینده ازن در هوا را افزایش می‌دهد؛ مشروط بر اینکه پیش‌سازهای این آلاینده ثانویه یعنی گازهای آلاینده اشاره شده در هوا وجود داشته باشند. منابع انتشار آلاینده‌های پایه برای تشکیل ازن، خودروها و صنایعی هستند که با تولید آلاینده‌هایی مانند اکسیدهای نیتروژن و هیدروکربن‌ها و ترکیب این آلاینده‌های گازی در کنار نور خورشید ، ازن را ایجاد می‌کنند. طی یک دهه قبل، آلاینده شاخص هوای شهر تهران «ذرات معلق» بویژه ذرات معلق کمتر از دو و نیم میکرون بوده است که عمدتا در فصول سرد سال، کیفیت هوای تهران را متاثر می کند. پیش تر در اوایل دهه ۱۳۸۰ هجری شمسی، آلاینده «منواکسیدکربن» به‌عنوان آلاینده اصلی و شاخص هوای شهر تهران مطرح بود. الزام به رعایت استاندارد حداقلی یورو دو در خودروها و برخی اقدامات محدود کنترلی، موجب شد که این آلاینده به‌تدریج جای خود را به ذرات معلق هوا در تهران و دیگر شهرهای بزرگ و صنعتی کشور دهد. امسال با افزایش تعداد روزهای آلاینده بواسطه ازن، این دغدغه وجود دارد که آیا ازن قرار است که آلاینده صدرنشین در میان پارامترهای معیار هوا در کلانشهر تهران باشد؟

نکته اینجاست که راهکار کاهش ازن در هوای شهرها مشابه راهکارهایی است که برای کاهش سایر آلاینده‌ها ازجمله ذرات معلق مطرح می‌شود. برای از بین بردن این آلودگی باید منابع انتشار پیش‌سازهای ازن یعنی «اکسیدهای نیتروژن و هیدروکربن‌ها» را کاهش دهیم. موتوسیکلت‌های کاربراتوری با انتشار هیدروکربن‌ها و خودروهای دیزلی با تولید اکسیدهای نیتروژن سهم قابل ملاحظه‌ای در ایجاد شرایط لازم برای آنکه گاز ازن بتواند در روزهای گرم و آفتابی سال، مقام نخست را در بین پارامترهای آلاینده هوا از آن خود کند، دارند.
اجرای مفاد قانون هوای پاک که در تابستان ۱۳۹۶ ابلاغ گردید و بیش از ده آیین نامه اجرایی مترتب بر آن، کلید کاهش آلاینده های هوا از جمله آلودگی ازن می باشد. در واقع اگر بسیاری از مواردی که در این قانون تاکید شده است در همین مدت سپری شده در موعد مقرر اجرایی می‌شد، بدون شک تهران و سایر کلانشهرهای کشور از روزهای ناسالم کمتری برخوردار بودند. عدم اسقاط خودروها و موتوسیکلت‌های فرسوده مطابق برنامه پیش‌بینی شده، توزیع نامناسب سوخت نفت‌گاز یورو چهار در جایگاه‌های کلانشهرها و محورهای مواصلاتی (که در آیین‌نامه ماده دو قانون تعیین شده بود)، ارتقای استاندارد خودروهای بنزینی که ‌باید از ابتدای سال ۹۸ اجرا می‌شد، ابطال آیین نامه ماده ۸ قانون هوای پاک موضوع سن فرسودگی خودروها، تجدید کند ناوگان حمل و نقل عمومی، عدم تکمیل طرح کهاب( کاهش، هدایت و انتقال بخارات بنزین در جایگاههای سوخت) و بسیاری از محورهای موثر در کاهش آلودگی هوا که برخی به واسطه تحریم‌ها و مشکلاتی که کشور با آن مواجه هست امکان تحقق نیافت و بعضی نیز به دلیل در اولویت نبودن مسائل زیست‌محیطی مشمول زمان شدند، همگی از عوامل تشدید آلودگی هوا هستند.
نکته قابل تامل آثار بهداشتی مواجهه با آلاینده ازن هست. ازن یک اکسیدان بسیار قوی است و می‌تواند سبب بروز مشکلات تنفسی متعدد نظیر حملات آسمی، کاهش عملکرد ریه و بیماری‌های جدی تنفسی شود. از این رو، افزایش قابل توجه روزهای ناسالم به‌دلیل این آلاینده طی پنج سال اخیر در تهران در فصول گرم سال، می‌تواند تلنگری باشد تا با اولویت بیشتر بر کاهش آلاینده‌های انسان‌ساخت ایجادکننده ازن ازجمله ارتقای کیفیت سوخت برای خودروهای دیزلی، از رده خارج کردن خودروها و موتوسیکلت‌های فرسوده، از افزایش این آلاینده مهم و پرخطر در هوای شهرهای بزرگ جلوگیری کنیم./منبع