کاهش آلودگی با خودروهای برقی ؛ افسانه یا واقعیت؟!
ورود اتوبوسها و خودروهای برقی به تهران، بحث درباره کاهش واقعی آلودگی هوا و نقش نیروگاههای حرارتی را پررنگتر کرده است.
به گزارش عصرشهروند، با ورود صدها دستگاه اتوبوس و خودروی برقی به ناوگان حملونقل تهران و افتتاح ایستگاههای شارژ جدید، بحث درباره تأثیر واقعی برقیسازی ناوگان بر آلودگی هوا دوباره مطرح شده است؛ آیا این تغییر میتواند به کاهش محسوس آلودگی پایتخت منجر شود یا تنها محل تولید آلایندهها را از خیابانهای شهر به نیروگاهها منتقل میکند؟
برقیسازی ناوگان؛ سیاستی برای نفس کشیدن تهران
آلودگی هوا سالهاست یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی تهران محسوب میشود. بر اساس گزارشهای رسمی، بخش قابلتوجهی از آلایندههای هوای پایتخت ناشی از تردد خودروها، اتوبوسها و موتورسیکلتهای بنزینی و دیزلی است. همین مسئله باعث شده در سالهای اخیر سیاست «برقیسازی ناوگان حملونقل» بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش آلودگی هوا در دستور کار مدیریت شهری و دولت قرار گیرد.
در همین راستا، شهرداری تهران برنامهای برای ورود هزاران دستگاه اتوبوس برقی، تاکسی برقی و توسعه زیرساختهای شارژ آغاز کرده است. افتتاح ایستگاه شارژ هنگام و بهرهبرداری از صدها دستگاه اتوبوس برقی بخشی از همین برنامه محسوب میشود؛ برنامهای که هدف آن کاهش مصرف سوختهای فسیلی، کاهش انتشار آلایندهها و بهبود کیفیت هوای شهر اعلام شده است.
اما پرسش مهم این است که ورود این تعداد خودرو برقی تا چه حد میتواند بر وضعیت آلودگی هوا اثر واقعی بگذارد.
سهم ناوگان شهری در آلودگی تهران
مطالعات انجامشده در سالهای اخیر نشان میدهد حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد آلودگی هوای تهران به بخش حملونقل مربوط است. در میان منابع متحرک نیز خودروهای سواری، تاکسیها، اتوبوسهای دیزلی و بهویژه موتورسیکلتها نقش قابلتوجهی در انتشار آلایندههایی مانند ذرات معلق (PM2.5)، اکسیدهای نیتروژن و مونوکسیدکربن دارند.
اتوبوسهای دیزلی قدیمی یکی از منابع مهم تولید ذرات معلق در شهر به شمار میروند. بسیاری از این اتوبوسها عمر بالایی دارند و حتی با وجود استانداردهای فنی، در عمل میزان آلایندگی آنها قابلتوجه است. به همین دلیل جایگزینی آنها با اتوبوسهای برقی میتواند در سطح خیابانهای شهر کاهش چشمگیری در انتشار مستقیم آلایندهها ایجاد کند.
از این منظر، ورود اتوبوسهای برقی یک مزیت مشخص دارد: حذف کامل آلایندگی در محل تردد. یعنی در خیابانها دیگر خبری از دود اگزوز، انتشار ذرات معلق یا گازهای آلاینده نخواهد بود.
اثر واقعی چند صد اتوبوس برقی چقدر است؟
با وجود مزایای ذکر شده، تأثیر واقعی برقیسازی ناوگان به مقیاس اجرای آن بستگی دارد. ناوگان اتوبوسرانی تهران در سالهای اخیر حدود ۶ تا ۷ هزار دستگاه اتوبوس فعال داشته است. در کنار آن، دهها هزار تاکسی و چند میلیون خودروی سواری نیز در شهر تردد میکنند.
اگرچه ورود چند صد اتوبوس برقی یک گام مثبت محسوب میشود، اما در مقیاس کل ناوگان حملونقل شهری هنوز سهم کوچکی دارد. به بیان دیگر، اثر آن بیشتر در سطح نمادین و آغاز یک مسیر جدید قابل مشاهده است تا یک تحول فوری در کیفیت هوای شهر.
کارشناسان میگویند برای اینکه برقیسازی بتواند اثر محسوسی بر آلودگی هوا بگذارد، باید بهصورت گسترده و در مقیاس هزاران دستگاه اجرا شود. بهویژه در مورد اتوبوسها و موتورسیکلتها که سهم بیشتری در تولید آلایندهها دارند.
مزیت مهم خودروهای برقی در شهر
با این حال، حتی در مقیاس محدود نیز خودروهای برقی یک مزیت مهم دارند: حذف آلایندگی در محل زندگی شهروندان. در شهرهای بزرگ مانند تهران که تراکم جمعیت بالاست، انتشار آلایندهها در سطح خیابانها مستقیماً بر سلامت مردم اثر میگذارد.
وقتی یک اتوبوس دیزلی در خیابان حرکت میکند، ذرات معلق و گازهای آلاینده در همان محیط شهری منتشر میشوند؛ جایی که میلیونها نفر در آن زندگی و تردد میکنند. اما در خودروهای برقی این آلایندهها در محل تردد تولید نمیشوند.
این موضوع میتواند در کاهش مواجهه مستقیم شهروندان با آلایندهها نقش مهمی داشته باشد، حتی اگر بخشی از انتشار آلایندهها به نیروگاهها منتقل شود.
واقعیت تولید برق در ایران
اما مهمترین چالش اینجاست که برق مورد نیاز خودروهای برقی باید در جایی تولید شود. در ایران بخش عمده تولید برق از طریق نیروگاههای حرارتی انجام میشود.
طبق آمارهای رسمی، حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد برق کشور در نیروگاههای گازی، سیکل ترکیبی یا حرارتی تولید میشود که سوخت اصلی آنها گاز طبیعی و در برخی موارد گازوئیل یا مازوت است. در مقابل، سهم انرژیهای تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی هنوز بسیار محدود است.
این موضوع باعث میشود برخی کارشناسان معتقد باشند برقیسازی خودروها در ایران لزوماً به معنای کاهش کلی انتشار گازهای گلخانهای نیست.
جابهجایی آلودگی از خیابان به نیروگاه
بر اساس این دیدگاه، وقتی خودروهای بنزینی یا دیزلی با خودروهای برقی جایگزین میشوند، در واقع مصرف سوخت فسیلی به طور کامل حذف نمیشود؛ بلکه فقط محل مصرف آن تغییر میکند.
به جای اینکه بنزین یا گازوئیل در موتور خودرو سوزانده شود، سوخت فسیلی در نیروگاهها مصرف میشود تا برق مورد نیاز خودروها تولید شود. در نتیجه انتشار گازهای گلخانهای از سطح شهر به محل نیروگاه منتقل میشود.
با این حال، این به معنای بیاثر بودن خودروهای برقی نیست. زیرا نیروگاهها معمولاً بازده بالاتری نسبت به موتور خودرو دارند و همچنین امکان کنترل آلایندهها در آنها بیشتر است.
چرا نیروگاهها کارآمدتر هستند؟
نیروگاههای بزرگ معمولاً با فناوریهای پیشرفتهتر و راندمان بالاتر کار میکنند. بسیاری از نیروگاههای سیکل ترکیبی در ایران بازدهی بالاتر از ۵۰ درصد دارند، در حالی که راندمان موتورهای احتراق داخلی خودروها معمولاً کمتر از ۳۰ درصد است. علاوه بر این، در نیروگاهها میتوان از فیلترها و تجهیزات کنترلی برای کاهش آلایندهها استفاده کرد. در حالی که کنترل آلایندگی میلیونها خودرو در سطح شهر بسیار دشوارتر است.
به همین دلیل حتی اگر برق از سوخت فسیلی تولید شود، باز هم در بسیاری از موارد مجموع انتشار آلایندهها کمتر از زمانی است که همان سوخت مستقیماً در خودروها مصرف شود.
تفاوت میان آلودگی محلی و گازهای گلخانهای
در بحث خودروهای برقی باید میان دو نوع آلودگی تفاوت قائل شد: آلودگی محلی و انتشار گازهای گلخانهای. آلودگی محلی شامل آلایندههایی مانند ذرات معلق و اکسیدهای نیتروژن است که مستقیماً بر سلامت انسان اثر میگذارند. در این زمینه خودروهای برقی مزیت قابلتوجهی دارند، زیرا در محل تردد هیچ آلایندهای تولید نمیکنند.
اما در مورد گازهای گلخانهای مانند دیاکسید کربن، وضعیت پیچیدهتر است. اگر برق از منابع فسیلی تولید شود، میزان کاهش انتشار ممکن است کمتر از آن چیزی باشد که تصور میشود.
شرط اصلی موفقیت برقیسازی
بسیاری از کارشناسان انرژی معتقدند موفقیت کامل سیاست برقیسازی حملونقل به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر وابسته است.
در کشورهایی که سهم بالایی از برق از منابع پاک مانند خورشیدی، بادی یا آبی تأمین میشود، خودروهای برقی میتوانند کاهش چشمگیری در انتشار گازهای گلخانهای ایجاد کنند. اما در کشورهایی که برق عمدتاً از سوختهای فسیلی تولید میشود، این کاهش محدودتر خواهد بود. از این رو برخی متخصصان پیشنهاد میکنند توسعه ناوگان برقی باید همزمان با گسترش نیروگاههای تجدیدپذیر انجام شود.
چالش زیرساخت و مصرف برق
یکی دیگر از مسائل مهم در گسترش خودروهای برقی، ظرفیت شبکه برق است. افزایش تعداد خودروهای برقی میتواند مصرف برق را به شکل قابلتوجهی افزایش دهد. اگر این افزایش مصرف بدون برنامهریزی انجام شود، ممکن است فشار بیشتری بر شبکه برق وارد کند؛ بهویژه در زمانهای اوج مصرف. به همین دلیل توسعه ایستگاههای شارژ هوشمند و مدیریت زمان شارژ خودروها اهمیت زیادی دارد.
آینده حملونقل برقی در تهران
با وجود همه این چالشها، بسیاری از کارشناسان معتقدند برقیسازی ناوگان حملونقل شهری مسیر اجتنابناپذیر آینده است. روند جهانی نیز نشان میدهد شهرهای بزرگ به سمت کاهش خودروهای فسیلی و استفاده از خودروهای برقی حرکت میکنند.
در تهران نیز توسعه اتوبوسهای برقی، تاکسیهای برقی و حتی موتورسیکلتهای برقی میتواند در بلندمدت نقش مهمی در کاهش آلودگی هوا ایفا کند؛ به شرط آنکه این روند بهصورت گسترده و همراه با اصلاحات در بخش انرژی ادامه پیدا کند.
ورود اتوبوسها و خودروهای برقی به ناوگان تهران بدون تردید گامی مثبت در مسیر کاهش آلودگی هوا محسوب میشود، زیرا انتشار مستقیم آلایندهها در خیابانهای شهر را کاهش میدهد. با این حال، تأثیر واقعی این سیاست به مقیاس اجرای آن و نحوه تولید برق در کشور وابسته است.
در شرایطی که بخش عمده برق ایران از نیروگاههای حرارتی تأمین میشود، برقیسازی حملونقل لزوماً به معنای حذف کامل آلایندگی نیست و تا حدی میتواند به جابهجایی محل انتشار گازهای گلخانهای منجر شود. با این حال، به دلیل راندمان بالاتر نیروگاهها و امکان کنترل بهتر آلایندهها، حتی در این شرایط نیز مزایایی برای محیطزیست و سلامت شهروندان وجود دارد.
در نهایت، اگر توسعه خودروهای برقی با گسترش انرژیهای تجدیدپذیر، نوسازی ناوگان حملونقل و مدیریت مصرف انرژی همراه شود، میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای کاهش آلودگی هوا در کلانشهرهایی مانند تهران تبدیل شود.
