تغییر کیوسکهای مطبوعاتی ؛ نوسازی یا حذف تدریجی؟
در حالیکه روزگاری کیوسکهای مطبوعاتی بخشی جداییناپذیر از چهره شهری تهران بودند و صبح هر روز با صدای افتادن روزنامهها بر پیشخوانشان بیدار میشدند، اکنون بسیاری از آنها یا تعطیل شدهاند، یا تبدیل به دکههایی برای فروش نوشیدنی و تنقلات.
به گزارش عصرشهروند، شهرداری تهران طرحی تازه برای نوسازی و ساماندهی این کیوسکها آغاز کرده است، اما پرسش اصلی این است که آیا این طرح، تلاشی برای احیای نقش فرهنگی مطبوعات در شهر است یا صرفاً اقدامی عمرانی و تجاری دیگر در پایتخت؟
کیوسکهایی که نفسشان به شماره افتاد
کیوسکهای مطبوعاتی، بیش از نیم قرن است که بخشی از سیمای تهران را تشکیل دادهاند. در دهههای ۶۰ و ۷۰، آنها پایگاه اصلی توزیع روزنامه، مجله، و حتی مکالمات کوتاه میان مردم و فروشنده بودند. بسیاری از شهروندان تهرانی هنوز به یاد دارند که پیش از شروع روز کاری، کنار مترو یا چهارراه ولیعصر، آخرین شماره روزنامه اطلاعات، همشهری یا کیهان را از دکه میخریدند و خبرهای تازه را ورق میزدند.
اما با گسترش فضای مجازی و کاهش تیراژ مطبوعات، کارکرد این کیوسکها به تدریج تغییر کرد. از سالهای ۱۳۹۰ به بعد، تعداد زیادی از آنها به فروش تنقلات، سیگار و لوازم جانبی تلفن همراه روی آوردند. برخی حتی مجوز مطبوعاتی خود را حفظ نکردند و در عمل از مسیر اصلی خود منحرف شدند.
از سوی دیگر، تغییر کاربری کیوسکها با اعتراض شهروندان و شورای شهر مواجه شد. برخی معتقد بودند این دکهها، به جای ترویج فرهنگ مطالعه و اطلاعرسانی، به محل عرضه کالاهایی تبدیل شدهاند که هیچ سنخیتی با مأموریت فرهنگی اولیهشان ندارد.
طرح جدید شهرداری؛ بازطراحی یا بازتعریف؟
شهرداری تهران اعلام کرده است که قصد دارد در قالب طرحی جامع، کیوسکهای مطبوعاتی پایتخت را بازطراحی و نوسازی کند. این طرح شامل طراحی ظاهری جدید، بازبینی در جانماییها، و ساماندهی مجوزهاست.
به گفته مسئولان شهری، بسیاری از کیوسکهای فعلی عمر بالای ۲۰ سال دارند و از نظر بصری با معماری جدید شهر همخوانی ندارند. برخی از آنها در پیادهروها، کنار درختان یا در مکانهایی نصب شدهاند که موجب مزاحمت برای تردد عابران یا دید بصری شهر میشود. بر این اساس، شهرداری میخواهد الگوی تازهای برای طراحی کیوسکها ارائه کند؛ سازههایی سبک، مقاوم و سازگار با فضای شهری.
اما در کنار نوسازی ظاهری، چالش اصلی، «کارکرد» این کیوسکهاست. آیا قرار است همچنان با عنوان کیوسک مطبوعاتی فعالیت کنند؟ یا شهرداری میخواهد با تغییر کاربری، آنها را به دکههای چندمنظوره فرهنگی، خدماتی یا حتی اقتصادی تبدیل کند؟
برخی کارشناسان شهری میگویند که شهرداری در واقع قصد دارد «بازتعریف» کند نه فقط «بازطراحی». یعنی کیوسکهای جدید شاید دیگر فقط محل فروش روزنامه نباشند، بلکه خدمات شهری مثل پرداخت عوارض، فروش کارت مترو، یا ارائه خدمات اطلاعرسانی محله را نیز ارائه دهند.
مشکلات اقتصادی، عامل اصلی افول کیوسکها
کاهش تیراژ مطبوعات، افزایش هزینههای اجاره فضا و کاهش درآمد، سه ضلع اصلی بحران در این کسبوکار شهری بوده است. فروشندگان مطبوعات سالهاست که از نبود صرفه اقتصادی گلایه دارند. یک نسخه روزنامه که سود خالص آن کمتر از ۵۰۰ تومان است، نمیتواند هزینه اجاره و برق و مالیات را پوشش دهد.
در مقابل، شهرداری هم از بابت اجارهبها و هزینههای خدمات شهری از دکهداران مطالبه مالی دارد و همین موجب شده برخی فروشندگان عطای کار را به لقایش ببخشند. در سالهای اخیر، بخش قابل توجهی از کیوسکهای تهران تعطیل یا تغییر کاربری دادهاند.
یکی از فعالان قدیمی مطبوعاتی میگوید: «وقتی مردم دیگر روزنامه نمیخرند، من چطور ادامه بدهم؟ الان بیشتر فروش ما از سیگار و بطری آب معدنی است. اگر اینها را برندارم، باید تعطیل کنم.»
در چنین شرایطی، بسیاری از دکهداران با پیشنهاد شرکتهای تبلیغاتی برای نصب تابلوهای تجاری روی سقف یا بدنه کیوسکها موافقت کردهاند؛ اقدامی که چهره فرهنگی این فضاها را بیش از پیش مخدوش کرده است.
شهروندان تهرانی چه میخواهند؟
در نظرسنجیهای شهری که درباره کیوسکهای مطبوعاتی انجام شده، بخش زیادی از شهروندان با نوسازی و بهسازی ظاهری آنها موافقاند، اما بر حفظ نقش فرهنگی و اطلاعرسانیشان تأکید دارند. مردم از تبدیل شدن کیوسکها به دکههای فروش تنقلات یا لوازم غیرضروری ناراضیاند و معتقدند که این فضاها باید بار دیگر به محل تعامل فرهنگی تبدیل شوند.
برخی پیشنهاد دادهاند که کیوسکهای جدید بتوانند علاوه بر فروش روزنامه، خدمات فرهنگی دیگری مانند عرضه کتابهای جیبی، بروشورهای آموزشی شهری یا حتی معرفی جاذبههای گردشگری تهران را نیز ارائه دهند.
همچنین، کارشناسان رسانهای بر این باورند که اگر قرار است کیوسکهای مطبوعاتی بقا داشته باشند، باید با فناوریهای جدید هماهنگ شوند. فروش روزنامههای دیجیتال از طریق QR Code یا نمایشگرهای لمسی کوچک در دکهها، میتواند نسل جدیدی از این فضاها را به وجود آورد که هم فرهنگی باشند و هم اقتصادی.
آینده کیوسکها؛ موزه یا مدرنسازی؟
پرسش کلیدی این است که آیا با اجرای طرح نوسازی، کیوسکهای مطبوعاتی به حیات خود ادامه خواهند داد یا این اقدام مقدمهای برای حذف تدریجی آنها از بافت شهری است؟ برخی منتقدان معتقدند که طرح جدید، بیشتر از آنکه تلاشی برای احیای مطبوعات باشد، بخشی از سیاست زیباسازی شهری است و ممکن است به حذف آرام این نمادهای فرهنگی منجر شود.
در مقابل، طرفداران طرح میگویند که اگر کیوسکها نوسازی نشوند، به طور طبیعی از بین خواهند رفت. در نگاه آنان، مدرنسازی تنها راه نجات است؛ باید این فضاها را با نیازهای امروز سازگار کرد، حتی اگر به معنای تغییر کارکرد باشد.
از سوی دیگر، شوراهای محلهای میخواهند در جانمایی کیوسکهای جدید نقش داشته باشند تا از تمرکز آنها در مناطق مرکزی جلوگیری شود. آنها معتقدند که مناطق جنوبی و کمبرخوردار تهران نیز باید از امکانات فرهنگی برخوردار شوند.
در هر صورت طرح نوسازی کیوسکهای مطبوعاتی در تهران میتواند فرصت تازهای برای احیای بخشی از هویت شهری باشد، اما تنها در صورتی که نگاه صرفاً زیباسازی و درآمدزایی به آن حاکم نباشد.
کیوسکهای مطبوعاتی فقط دکههای فروش نبودند؛ آنها «نقطه تماس مردم با خبر» بودند. بازگرداندن این نقش به آنها، نیازمند سیاست فرهنگی و رسانهای روشن، حمایت اقتصادی از مطبوعات و همسویی با فناوریهای نوین است. در غیر این صورت، نوسازی ظاهری تنها به معنی مرمت آخرین یادگارهای یک دوران مطبوعاتی خواهد بود که دیگر تکرار نمیشود.
