محدودیتهای ترافیکی تهران راه علاج آلودگی یا منبع درآمد؟
محدودیتهای اضطراری تردد خودروها در روزهای آلوده تهران با وجود جریمههای سنگین و ابهام در کارایی، سالهاست اجرا میشود؛ اما آلودگی همچنان پایدار مانده است.

به گزارش عصرشهروند، با اوجگیری آلودگی هوا در کلانشهر تهران و اجرای تصمیماتی نظیر محدودیتهای اضطراری زوجوفرد یا کنترل تردد در محدوده طرحهای ترافیکی، چالش اثربخشی این راهکارها بار دیگر به کانون توجه کارشناسان تبدیل شده است. از یکسو، مدیریت شهری و نهادهای ذیربط با استناد به تکالیف قانونی مقابله با اضطرار آلودگی، این مصوبات را اعمال میکنند و درآمدهای حاصل از عوارض یا جرایم ورود غیرمجاز را در ردیفهای بودجهایِ مشخص ثبت و تخصیص میدهند. از سوی دیگر، شواهد میدانی و ارزیابیهای کارشناسی نشان میدهد که محدود کردن مقطعی تردد خودروها بدون ایجاد زیرساختهای جایگزین حملونقل عمومی و نوسازی ناوگان، راه به جایی نبرده و تنها بار مالی و اقتصادی سنگینی را به شهروندان تحمیل کرده است، بیآنکه شاخص کیفیت هوا بهبود محسوسی را تجربه کند.
سایه سنگین وارونگی هوا و بنبست تصمیمات اداری
روزهای پایانی پاییز و زمستان که فرا میرسد، آسمان تهران در حصار دود و ذرات معلق محصور میشود. در این شرایط، ستادهای اضطرار و مدیریت شهری بهطور سنتی به سراغ ابزارهای آشنای خود میروند: اعمال محدودیتهای مقطعی، توسعه طرحهای زوجوفرد از در منازل و کنترل سختگیرانهتر معابر پیرامونی و مرکزی. این در حالی است که سالها تجربه اجرایی و تحلیلهای آماری نشان داده است که ابزارهای دستوریِ مبتنی بر پلاکخوانی یا عوارض ساعتی، توان حل ریشهای بحران آلودگی را ندارند. خودروها تنها ساعت حرکت خود را جابهجا میکنند، مسیرهای حاشیهای دچار ترافیک فشردهتر میشوند و حجم کل آلایندههای منتشرشده در سطح کلانشهر تغییر معناداری نمیکند.
اقتصاد سیاسی محدودیت؛ از عوارض قانونی تا درآمدهای پایدار
بررسی بودجه شهرداری تهران و آمار مصوبات شورای اسلامی شهر نشان میدهد که درآمدهای حاصل از عوارض طرحهای ترافیکی و وجوه ناشی از کنترل تردد، ردیفهای مشخصی را در منابع مالی شهرداری به خود اختصاص میدهند. برای نمونه، در تفریغ بودجههای سالانه، هزاران میلیارد تومان از محل عوارض طرح ترافیک وصول و بخشهایی از آن مطابق تکالیف قانونی به توسعه حملونقل عمومی و مترو تخصیص داده میشود. همین چرخه مالی سبب شده است تا منتقدان و شهروندان این شائبه را مطرح کنند که محدودیتهای تردد بهجای آنکه ابزاری علمی برای پاکسازی هوا باشند، به مکانیسمی درآمدزا برای پوشش هزینههای جاری و عمرانی مدیریت شهری تبدیل شدهاند. با این حال، مسئولان شهری همواره تأکید دارند که هدف اصلی، کنترل ترافیک و مدیریت تقاضای سفر است و درآمد حاصله مستقیماً صرف توسعه زیرساختهای ریلی میشود.
موانع علمی و تجربههای جهانی؛ چرا زوجوفرد جواب نمیدهد؟
مطالعات دانشگاهی و پژوهشهای حملونقل شهری درباره کارایی طرحهای محدودیت تردد نظیر زوجوفرد نتایج یکدستی را نشان نمیدهند. در برخی مدلهای شبیهسازی کوتاهمدت و در مقیاس چند تقاطع محدود، اعمال محدودیتهای شدید توانسته است در همان روز نخست افت محسوسی در انتشار برخی گازهای آلاینده ایجاد کند؛ اما این اثر در بلندمدت و در مقیاس کلانشهر پایدار نمیماند. تجربه کلانشهرهای دیگر جهان نظیر مکزیکوسیتی نیز گویای این حقیقت است که اجبار شهروندان به عدم استفاده از خودرو در روزهای خاص، به خرید خودروهای فرسوده دوم یا تغییر ساعت سفر منجر شده و در نهایت حجم آلودگی را نه تنها کاهش نداده، بلکه افزایش داده است. در تهران نیز توزیع نامتوازن ناوگان اتوبوسرانی و فرسودگی تاکسیها دستبهدست هم دادهاند تا شهروندان گزینه جایگزین مناسبی برای تردد نداشته باشند.
ضرورت بازنگری در پارادایم مدیریت کیفیت هوای پایتخت
تداوم چرخه معیوبِ اعلام وضعیت اضطرار، اعمال جریمههای مالی و باز شدن دریچههای درآمدی جدید برای شهرداری، راه به جایی نخواهد برد تا زمانی که سیاستگذاران شهری از درمانهای مسکن و مقطعی دست بردارند. مقابله با آلودگی هوا نیازمند تحول اساسی در حوزه نوسازی ناوگان حملونقل عمومی، توسعه خطوط مترو با اعتبارات واقعی دولت، استانداردسازی سوخت و خارج کردن خودروهای فرسوده از چرخه تردد است. تا زمانی که هزینه استفاده از خودروی شخصی در معابر فاقد شبکه ترابری کارآمد تنها به جریمههای نقدی و عوارض محدود شود، شهروندان بازنده اصلی این میدان خواهند بود و آسمان تهران همچنان در میان دود تصمیمات فرسایشی گرفتار خواهد ماند.



