تا چه حد باید نگران گسل شرق تهران بود؟
زلزله پردیس بار دیگر نگرانیها درباره گسلهای فعال تهران را افزایش داد؛ کارشناسان نسبت به آسیبپذیری پایتخت هشدار میدهند.
به گزارش عصرشهروند در اخبار حوادث ، زلزله اخیر در پردیس بار دیگر نگاهها را به گسلهای فعال پیرامون تهران برگرداند؛ رخدادی که اگرچه لزوماً به معنای نزدیک بودن زلزلهای بزرگ نیست، اما یادآور واقعیتی جدی است: پایتخت روی پهنهای لرزهخیز قرار دارد و آمادگی در برابر زلزله همچنان یک ضرورت فوری است.
پردیس؛ لرزشی که دوباره تهران را به فکر انداخت
زلزله دیشب در پردیس، هرچند ممکن است از نظر بزرگی در رده زمینلرزههای ویرانگر نبوده باشد، اما از آن دسته رخدادهایی است که اثر روانی و کارشناسی آن فراتر از عدد ثبتشده در لرزهنگارهاست. نزدیکی پردیس به شرق تهران، بار دیگر این پرسش را زنده کرده که وضعیت گسلهای اطراف پایتخت تا چه اندازه نگرانکننده است و آیا این لرزشها نشانهای از فعال شدن گسل تهران محسوب میشوند یا نه.
تهران و شهرهای پیرامونی آن در مجاورت مجموعهای از گسلهای شناختهشده و فعال قرار دارند؛ گسلهایی که در ادبیات زمینشناسی و مدیریت بحران، همواره به عنوان یکی از مهمترین تهدیدهای طبیعی کشور شناخته میشوند. در چنین شرایطی، هر زلزلهای در شرق استان تهران بهسرعت به بحثی ملی تبدیل میشود؛ زیرا تجربه نشان داده است که حتی زمینلرزههای متوسط هم میتوانند نشانهای از ظرفیت بالای لرزهخیزی منطقه باشند.
زلزله اخیر به کدام گسل مربوط است؟
بر اساس گزارشهای کارشناسی منتشرشده در رسانهها، لرزش اخیر شرق استان تهران لزوماً به معنای فعال شدن مستقیم «گسل تهران» نیست، اما در محدوده پهنههای لرزهخیز پیرامونی رخ داده است. در تحلیلهای زمینشناسی، این نوع زمینلرزهها معمولاً به مجموعهای از گسلهای فعال در شرق و جنوبشرق تهران نسبت داده میشوند؛ از جمله پهنههای گسلی اطراف پردیس، دماوند، فیروزکوه و دیگر ساختارهای لرزهزا در حاشیه البرز مرکزی.
در یکی از گزارشهای منتشرشده درباره زمینلرزه دیشب، کارشناسان از «گسل قم–زفره» به عنوان یکی از گسلهای فعال کشور یاد کردهاند، اما این گسل در ایران مرکزی قرار دارد و ارتباط مستقیمی با زلزله پردیس ندارد. این نکته نشان میدهد که در بحث زلزله، باید میان «احساس عمومی خطر» و «تعیین علمی منشأ زمینلرزه» تفاوت قائل شد. هر لرزش در تهران یا اطراف آن الزاماً به معنای فعال شدن یک گسل مشخص و خطرناک نیست، اما نشان میدهد که سامانه لرزهزای کشور همواره در حال تنفس است.
آیا زلزله پردیس نشانه فعال شدن گسل تهران است؟
پاسخ کوتاه کارشناسان معمولاً این است: نه به طور قطعی، اما میتواند هشداری جدی باشد.
گسل تهران، مانند بسیاری از گسلهای اصلی کشور، یک ساختار واحد و ساده نیست، بلکه مجموعهای از پهنههای گسلی و رگههای زمینساختی را دربر میگیرد. از همین رو، هر زلزلهای در جنوب البرز یا شرق تهران، الزاماً به معنی آن نیست که «گسل اصلی تهران» در آستانه شکست قرار گرفته است. با این حال، وقوع پیدرپی زمینلرزههای کوچک و متوسط در اطراف پایتخت، از نگاه لرزهشناسان نشانهای است از اینکه منطقه هنوز انرژی تکتونیکی قابلتوجهی در خود دارد. بیشتر بخوانید : خطر فعال شدن پهنههای قفلشده تهران
مهدی زارع، از چهرههای شناختهشده در زلزلهشناسی مهندسی، در اظهارنظرهای پیشین خود بارها تأکید کرده که ارتباط دادن یک زلزله در یک ناحیه به زلزلهای دیگر در فاصله صدها کیلومتری، از نظر علمی قابل اثبات نیست. به گفته او، تنها زمانی میتوان از «انتقال» یا «القای گسیختگی» سخن گفت که دو رخداد در یک سامانه ساختاری نزدیک و بههمپیوسته رخ دهند؛ نه در فواصل دور و در ساختارهای جدا از هم. این نکته برای تهران نیز مهم است: زلزله پردیس را باید در بستر همان پهنه لرزهخیز شرق البرز تحلیل کرد، نه به عنوان نشانهای قطعی از وقوع زلزله بزرگ در پایتخت.
تهران روی چند گسل فعال نشسته است؟
تهران به طور کلی در مجاورت چند گسل مهم و بالقوه خطرناک قرار دارد. گسلهای شمال تهران، مشا، ری، پارچین و نواحی شرقی و جنوبشرقی البرز، از جمله مهمترین ساختارهای لرزهزا در اطراف پایتخت هستند. این گسلها در کنار هم، شبکهای از خطر را تشکیل میدهند که سالهاست مورد هشدار زمینشناسان و مدیریت بحران قرار گرفته است.
اهمیت این موضوع در آن است که تهران تنها با یک خطر مواجه نیست، بلکه با مجموعهای از سناریوهای لرزهای روبهرو است. برخی از این گسلها توان ایجاد زلزلههای شدید را دارند و برخی دیگر میتوانند با فعالشدن در مقیاس کوچکتر، نشانهای از تنش انباشته در پوسته زمین باشند. بنابراین، هر زمینلرزه در اطراف پایتخت نباید فقط به عنوان یک رویداد لحظهای دیده شود، بلکه باید به عنوان بخشی از تصویر بزرگتر لرزهخیزی تهران تحلیل شود.
احتمال فعالیت جدی گسل تهران چقدر است؟
اینجا باید میان «احتمال وقوع زلزله» و «زمان دقیق وقوع» تفاوت گذاشت. علم زلزلهشناسی در حال حاضر قادر نیست زمان دقیق فعال شدن یک گسل را پیشبینی کند، اما میتواند بگوید که منطقهای مانند تهران از نظر لرزهخیزی در وضعیت پرریسک قرار دارد. به بیان سادهتر، اصل خطر جدی است، اما زمان آن قابل تعیین نیست.
کارشناسان همواره تأکید میکنند که تهران در منطقهای قرار دارد که سابقه زمینلرزههای بزرگ در آن ثبت شده و شواهد زمینشناسی نشان میدهد این پهنه در آینده نیز بیخطر نخواهد بود. بنابراین، پرسش اصلی این نیست که «آیا تهران زلزله دارد یا نه»، بلکه این است که «آمادگی تهران برای زلزله چقدر است؟»
اگرچه نمیتوان از یک زلزله در پردیس نتیجه گرفت که گسل تهران بهزودی فعال میشود، اما میتوان گفت هر رخداد لرزهای در اطراف پایتخت، یادآوری تازهای از واقعیت خطر است؛ واقعیتی که در صورت نبود برنامهریزی، میتواند به بحران انسانی و شهری بزرگ تبدیل شود.
مهمترین ضعف تهران: آسیبپذیری شهری
یکی از جدیترین مشکلات تهران این است که خطر لرزهای آن فقط ناشی از وجود گسلها نیست، بلکه از میزان بالای آسیبپذیری شهری نیز ناشی میشود. تراکم بالای جمعیت، فرسودگی ساختمانها، ناهمگونی بافت شهری، زیرساختهای حیاتی پرریسک و تمرکز شدید خدمات و جمعیت در یک محدوده، تهران را در برابر هر زلزلهای شکنندهتر میکند.
در شهری که بخش قابلتوجهی از بناها هنوز از نظر ایمنی لرزهای در سطح مطلوب قرار ندارند، حتی زمینلرزهای متوسط نیز میتواند خسارتبار باشد. به همین دلیل است که کارشناسان همیشه میگویند خطر زلزله در تهران فقط به «بزرگی زمینلرزه» مربوط نیست، بلکه به «آمادگی شهر» هم وابسته است. شهری که برای زلزله آماده نباشد، از لرزشهای کوچک هم آسیب میبیند.
از هشدار تا اقدام؛ چه باید کرد؟
زلزله پردیس باید بیش از آنکه موجب ترس شود، زنگ بیدارباش باشد. تهران و شهرهای اطراف آن به یک برنامه جدی و پایدار برای کاهش ریسک نیاز دارند؛ از مقاومسازی ساختمانها و مدارس گرفته تا بازنگری در مدیریت بحران، آموزش عمومی و تقویت زیرساختهای حیاتی.
در کنار این موارد، پایش مداوم گسلها، بهروزرسانی نقشههای خطر و شناسایی ساختمانهای پرخطر نیز اهمیت زیادی دارد. تجربه جهانی نشان داده است که در شهرهای لرزهخیز، پیشگیری و آمادگی، تنها ابزار واقعی برای کاهش تلفات است. هیچ کشوری نمیتواند مانع وقوع زلزله شود، اما میتواند با مدیریت درست، خسارات آن را به حداقل برساند.
زلزله پردیس به خودی خود شاید نشانهای قطعی از فعال شدن گسل تهران نباشد، اما بار دیگر این واقعیت را برجسته کرد که پایتخت ایران روی پهنهای لرزهخیز و حساس بنا شده است. کارشناسان میگویند احتمال فعالیت گسلهای تهران از نظر زمینشناسی همواره جدی است، اما زمان و مکان دقیق آن قابل پیشبینی نیست. در چنین شرایطی، مهمترین راهبرد، نه انتظار برای زلزله بعدی، بلکه آمادگی واقعی برای مواجهه با آن است.
