دستفروشی؛ واپسین امید برای گذران زندگی

عصرشهروند — هرچند ساختار تشکیلاتی متمرکز و منسجمی برای مشاغل غیررسمی و دستفروشی وجود ندارد، اما اینگونه مشاغل دارای سیستم منسجم اجرایی و سازمانی درون خود هستند. در سرتاسر جهان، گام‌هایی جدی در جهت به‌رسمیت شناختن مشاغل غیررسمی برداشته شده است. رابرت نیوورت، روزنامه‌نگار تحقیقی که فعالیت دستفروشان را نوعی «اقتصاد غیررسمی» می‌داند، در سخنرانی تِد خود می‌گوید براساس برآورد‌ها، از سال۲۰۱۲ ، ۱٫۸ میلیارد نفر در این «اقتصاد غیررسمی» مشارکت داشته‌اند و سرجمع یک صنعت ۱۰تریلیون دلاری را تشکیل می‌دهند.
در تهران آمارها حاکی از افزایش شمار دستفروشان در ۳سال گذشته است. طبق برخی آمار، تا سال۹۶ تعداد دستفروش‌ها بین ۴ تا ۶ هزار نفر بوده؛ اما تا تابستان۹۸ حدود ۲۰هزار نفر امکان داشتن شغل و درآمدی جز دستفروشی نداشته‌اند و در یک‌ بازه زمانی ۱٫۵ساله تعداد دستفروش‌ها تقریباً ۴ تا ۵ برابر شده است. پژوهشی که سال۱۳۹۵ به سفارش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به‌مدت ۶‌ماه در تمامی مناطق ۲۲گانه شهر تهران انجام گرفت نشان می‌دهد که ۷۶درصد دستفروشان، سرپرست خانوار و ۶۴درصد آنها متأهل هستند. متوسط تعداد فرزندان دستفروشان متأهل ۲٫۳نفر است که با میانگین این رقم در میان شهرنشینان کشور برابری می‌کند. بسیاری از دستفروشان ساعت‌های متوالی در روز را برای درآمد متوسط ۴۵هزار تومان روزانه کار می‌کنند و به این اعتبار با وجود تلاش طاقت ‌فرسای روزانه همچنان زیر خط فقر به‌سر می‌برند. ۳۳٫۵درصد دستفروشان اعلام می‌کنند که این نخستین شغل آنهاست و ۴۳٫۱درصد به‌علت اجبار، تعدیل نیرو یا ورشکستگی به این شغل روی آورده‌اند.

شورای شهر تهران در سال۹۷ مصوبه‌ای گذراند که طبق آن شهرداری باید مشاغل سیار و بی‌کانون را که دستفروشی از مصادیق آن است، ساماندهی کند. این مصوبه، تلویحا به این معناست که شورای پنجم، فعالیت دستفروشان را به رسمیت شناخته است. اختلاف‌نظری جدی مطرح بود که آیا دستفروشی را می‌توان – و باید – از مصادیق سدمعبر به شمار آورد یا خیر؟ براساس قانون شهرداری‌ها، که در سراسر کشور لازم‌الاجراست، شهرداری ملزم به جلوگیری از سد معبر است.

شیوه رایج حاکم بر شهرداری، همواره چنین بوده که دستفروشی را به‌عنوان یکی از مصادیق سد معبر برشمرده‌اند و با آن مقابله کرده‌اند. نگاه انسانی و متفاوت شورای پنجم، فضای متفاوتی رقم زد و دستفروشی را از مصادیق سدمعبر خارج کرد و شهرداری را ملزم به ساماندهی آن به‌عنوان یکی از مصادیق مشاغل سیار و بی‌کانون کرد.
از دیگر سو، خوشبختانه از سال گذشته گفت‌وگوی نمایندگان شهری با دستفروشان آغاز شده و این امر نیز به‌معنای به رسمیت شناختن فعالیت آنهاست و در این زمینه باید به راه‌حل مشترک رسید. باید بپذیریم که دوران برخوردهای سلبی و قهری با دستفروشی گذشته است. دستفروشان باید ساماندهی شده و در مکان و زمانی مشخص ارائه خدمت کنند و شناسنامه‌دار شوند.