روز صفر آبی ؛ از کیپ تاون تا تهران
تهران در آستانه «روز صفر آبی» قرار گرفته؛ روزی که ممکن است شیرهای آب پایتخت برای نخستینبار خشک شوند. کاهش بارندگی، افت شدید ذخایر سدها و مصرف بیرویه، هشدارها را به واقعیت نزدیک کرده است. تجربه شهرهای بیآب جهان نشان میدهد اگر اقدامی فوری نشود، بحران آب به فاجعهای ملی تبدیل خواهد شد.
به گزارش عصرشهروند، بحران آب در تهران به نقطهای رسیده که هشدار درباره «روز صفر آبی» دیگر صرفاً یک هشدار زیستمحیطی نیست، بلکه به واقعیتی نزدیک تبدیل شده است. اما روز صفر دقیقاً یعنی چه؟ و آیا شهرهای دیگری در جهان نیز چنین تجربهای داشتهاند؟ بررسی نمونههای جهانی میتواند سرنخی از آینده پایتخت ایران به دست دهد.
روز صفر آبی چیست؟
«روز صفر آبی» مفهومی است که نخستینبار در آفریقای جنوبی و در بحران کمآبی شهر کیپتاون در سال ۲۰۱۸ مطرح شد. این اصطلاح به روزی اشاره دارد که در آن منابع آب شهری به اندازهای کاهش مییابد که دیگر امکان تأمین آب لولهکشی برای عموم مردم وجود ندارد.
در چنین شرایطی، آب فقط از طریق تانکرها یا نقاط مشخص توزیع میشود و شهروندان مجبورند برای دریافت چند لیتر آب در صفهای طولانی بایستند.
در واقع، روز صفر یعنی لحظهای که مدیریت معمول منابع آب از کنترل خارج میشود. از آن نقطه به بعد، دولت تنها قادر است با سهمیهبندی شدید، قطع جریان آب خانگی و استفاده اضطراری از ذخایر زیرزمینی یا منابع غیرمتعارف، زندگی را سرپا نگه دارد.
در تهران نیز کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که اگر الگوی مصرف فعلی ادامه پیدا کند و بارشها به اندازه متوسط بلندمدت بازنگردد، پایتخت ممکن است تا پایان پاییز در وضعیت بحرانی قرار گیرد. سدهای اصلی اطراف تهران ــ لار، طالقان، امیرکبیر، لتیان و ماملو ــ در حال حاضر سطح ذخیرهای کمتر از ۳۰ درصد ظرفیت خود دارند، که زنگ خطری جدی برای تابستان آینده است.
چرا تهران به این نقطه رسیده است؟
تهران سالهاست با رشد بیرویه جمعیت، گسترش نامتوازن شهری و مصرف بیضابطه آب دستوپنجه نرم میکند. حدود ۹ میلیون نفر در محدوده شهری و بیش از ۱۵ میلیون نفر در حریم پایتخت از منابع آبی تقریباً ثابت استفاده میکنند.
به این مشکل باید فرسودگی شبکه آبرسانی را افزود که بر اساس برآوردها، بیش از ۲۵ درصد آب تولیدی را پیش از رسیدن به مصرفکننده تلف میکند.
از سوی دیگر، مصرف سرانه آب در تهران بیش از دو برابر میانگین جهانی است. رفتار مصرفی شهروندان، استفاده زیاد از آب برای شستوشوی خودروها، آبیاری فضای سبز با آب شرب، و نبود فرهنگ صرفهجویی، فشار مضاعفی بر سیستم آبرسانی وارد کرده است.
تغییرات اقلیمی نیز سهم مهمی دارد. کاهش بارندگیهای مؤثر و بالا رفتن دما، باعث شده منابع آب سطحی کاهش و تبخیر سدها افزایش یابد. در واقع، تهران امروز قربانی ترکیبی از بیتدبیری مدیریتی، توسعه بیرویه و اقلیم خشکتر است.
تجربه دیگر کشورها از روز صفر
کیپتاون، آفریقای جنوبی
در سال ۲۰۱۸ شهر کیپتاون در آستانه نخستین روز صفر آبی جهان قرار گرفت. سطح آب سدها به کمتر از ۱۳ درصد رسیده بود و شهر در حال آمادهسازی برای قطع کامل آب لولهکشی بود.
دولت محلی با اجرای سهمیهبندی شدید (۵۰ لیتر برای هر نفر در روز)، جریمه سنگین برای پرمصرفها، بستن آب چمنزارها و الزام هتلها به استفاده از آب بازیافتی، توانست بحران را کنترل کند. پس از چند ماه، با افزایش بارشها و همکاری مردم، شهر از فاجعه گریخت.
سائوپائولو، برزیل
در سال ۲۰۱۵، سائوپائولو با کمبود شدید آب مواجه شد. دولت این کشور با افزایش قیمت آب، تشویق به بازیافت و بازچرخانی فاضلاب، و سرمایهگذاری در ذخیرهسازی آب باران توانست شرایط را بهبود دهد.
قاهره و امان
در منطقه خاورمیانه نیز شهرهایی چون قاهره (مصر) و امان (اردن) به طور مزمن با کمبود آب مواجه هستند. اردن، یکی از خشکترین کشورهای جهان، سیستم توزیع آب هفتگی را اجرا کرده؛ یعنی شهروندان تنها چند ساعت در هفته دسترسی به آب دارند. با وجود دشواریها، این مدل باعث شده کشور بتواند از منابع محدود خود تا حدی حفاظت کند.
تجربه همه این کشورها نشان میدهد که روز صفر یک اتفاق ناگهانی نیست، بلکه نتیجه سالها غفلت از مدیریت منابع و تأخیر در اصلاح الگوهای مصرف است.
آیا تخلیه تهران ممکن است؟
در روزهای اخیر برخی اظهارنظرها درباره «احتمال تخلیه تهران در صورت تداوم خشکسالی» مطرح شده که واکنشهای زیادی در پی داشته است. از نظر فنی و اقتصادی، تخلیه پایتخت تقریباً غیرممکن است. تهران نه فقط یک شهر، بلکه مرکز اداری، سیاسی و اقتصادی ایران است.
انتقال میلیونها نفر از چنین شهری نیازمند زیرساختهایی است که هیچ منطقهای از کشور برای آن آماده نیست.
اما در عوض، کاهش مصرف و مدیریت هوشمند منابع آب میتواند خطر روز صفر را به تعویق بیندازد. استفاده از آب خاکستری (آب بازیافتی از شستوشو)، نصب تجهیزات کاهنده مصرف، و تغییر روش آبیاری فضای سبز شهری از مهمترین راهکارهاست.
دولت و شهرداری نیز باید به جای طرحهای نمایشی و مقطعی، به سمت بازسازی شبکه فرسوده انتقال آب، جلوگیری از ساختوساز در مناطق پرمصرف، و ایجاد انگیزه مالی برای صرفهجویی خانوارها بروند. تجربه نشان داده که بحران آب نه با هشدار، بلکه با اقدام عملی مدیریت میشود. ( بیشتر بخوانید : آیا تخلیه پایتخت واقعاً ممکن است؟! )
آیا میتوان روز صفر را عقب راند؟
کارشناسان معتقدند که هنوز فرصت وجود دارد. اگر تهران بتواند مصرف خانگی را حتی ۱۵ تا ۲۰ درصد کاهش دهد، احتمال رسیدن به روز صفر تا دو سال آینده کاهش مییابد. در کنار آن، توسعه تصفیهخانهها و استفاده مجدد از فاضلاب در صنعت و کشاورزی میتواند بخش زیادی از فشار بر منابع آب شرب را کم کند.
همچنین، آموزش عمومی و تغییر فرهنگ مصرف باید جدی گرفته شود. در کیپتاون، پس از بحران، مصرف سرانه آب تا ۵۰ درصد کاهش یافت و این تغییر تا امروز ادامه دارد. در تهران نیز اگر همراهی مردم با سیاستهای صرفهجویانه واقعی باشد، میتوان از فاجعه فاصله گرفت.
در نهایت، بحران آب نه صرفاً مسئلهای محیطزیستی بلکه تهدیدی برای امنیت ملی، سلامت عمومی و پایداری زندگی شهری است. روز صفر آبی هشداری است که باید آن را جدی گرفت؛ روزی که اگر بیاید، دیگر برای هیچ اصلاحی دیر خواهد بود.
