پساب در مسیر نجات فضای سبز تهران
تهران در میانه تنش آبی و خشکیدگی درختان، به سمت استفاده گستردهتر از پساب تصفیهشده حرکت کرده است؛ طرحی که با تکمیل خطوط انتقال و احداث تصفیهخانههای جدید، قرار است وابستگی فضای سبز پایتخت به آب متعارف را کاهش دهد.
به گزارش عصرشهروند، تأمین آب فضای سبز تهران، سالها یکی از گرههای مزمن مدیریت شهری بوده است؛ مسئلهای که با افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی، افت منابع زیرزمینی و توسعه فضای سبز در مناطقی با ظرفیت آبی محدود، ابعاد جدیتری پیدا کرده است. اکنون مدیریت شهری و شرکت آب و فاضلاب، مسیر تازهای را با تکیه بر انتقال پساب تصفیهشده دنبال میکنند؛ مسیری که از تصفیهخانههای اکباتان، صاحبقرانیه، زرگنده، فیروز بهرام، جنوب و شهرک شهید محلاتی آغاز شده و در افق بعدی، به احداث سه تصفیهخانه در سرخهحصار، لویزان و دستواره میرسد. مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران، اعلام کرده است که با بهرهبرداری از این پروژهها، دهها میلیون مترمکعب پساب برای آبیاری فضای سبز در اختیار شهر قرار میگیرد. با این حال، تحقق این وعده به تکمیل خطوط انتقال، ایستگاههای پمپاژ، مخازن و همکاری مستمر دستگاههای بیرونی وابسته است.
مسئلهای قدیمی در شهری کمآب
تهران در دهههای گذشته همزمان با گسترش کالبدی، افزایش جمعیت و توسعه پارکها و فضاهای سبز، با یک تناقض جدی روبهرو بوده است: درختکاری و توسعه فضای سبز در شهری که منابع آب آن هر سال محدودتر میشود. در بسیاری از سالها، تأمین آب فضای سبز با اتکا به چاهها، آبهای سطحی، قنوات یا بخشی از منابع متعارف انجام شده است؛ منابعی که در دورههای خشکسالی و تنش آبی، خود به محل مناقشه میان نیازهای شرب، کشاورزی، صنعت و محیط زیست تبدیل میشوند.
تغییرات اقلیمی و افزایش دمای هوا نیز بر شدت این مسئله افزوده است. تهران در تابستانهای گرمتر، با نیاز آبی بالاتری برای حفظ درختان و پوشش گیاهی مواجه میشود؛ در حالی که بارندگیهای نامنظم و افت سفرههای آب زیرزمینی، توان تأمین پایدار آب را کاهش میدهد. خشکیدگی بخشی از درختان در مناطقی مانند چیتگر و سرخهحصار، یکی از نشانههای قابل مشاهده همین ناترازی بوده است.
مهدی پیرهادی در جلسه شورای شهر تهران با اشاره به این سابقه گفته است در دورههای گذشته، درختکاری در مناطقی انجام میشد که منبع آب پایدار برای آنها پیشبینی نشده بود؛ در نتیجه، بخشی از درختان پس از مدتی خشک میشدند. به گفته او، مدیریت شهری در این دوره تلاش کرده است از نگاه پروژهای و مقطعی فاصله بگیرد و تأمین آب فضای سبز را بر پایه طرح جامع آب خام تهران سامان دهد.
طرح جامع آب خام؛ نقشه راه برای مناطق تهران
بر اساس توضیحات رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران، برای مناطق مختلف پایتخت برشهای اجرایی طرح جامع آب خام تدوین شده است. در این طرح، نیاز آبی هر منطقه، منبع تأمین آب، مسیرهای لولهگذاری، وضعیت قنوات، ظرفیت تصفیهخانهها و میزان استفاده از پساب بررسی شده است.
هدف اصلی این رویکرد، کاهش مصرف آب باکیفیت و قابل شرب برای آبیاری فضای سبز است. پساب تصفیهشده، در صورت برخورداری از استانداردهای لازم، میتواند برای آبیاری فضای سبز شهری، برخی مصارف صنعتی و کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، استفاده از این منبع تنها به وجود تصفیهخانه محدود نیست؛ انتقال پساب به نقاط مصرف، ساخت مخزن، احداث ایستگاه پمپاژ، ایجاد شبکه توزیع و نگهداری مستمر از خطوط، بخش اصلی و پرهزینه پروژه را تشکیل میدهد.
مدیریت شهری تهران اکنون مجموعهای از پروژههای انتقال پساب را در مناطق مختلف دنبال میکند. بخش زیادی از این پروژهها در مراحل پایانی اجرا یا در آستانه بهرهبرداری اعلام شدهاند، اما اثر واقعی آنها زمانی مشخص میشود که آب بهصورت پایدار به عرصههای فضای سبز برسد و میزان استفاده از منابع متعارف کاهش یابد.
اکباتان ؛ پساب برای مناطق ۵ و ۹
تصفیهخانه اکباتان یکی از نقاط مهم در شبکه جدید تأمین آب فضای سبز تهران است. بنا بر اعلام پیرهادی، این تصفیهخانه سالانه حدود سه میلیون مترمکعب پساب تولید میکند. از این میزان، سال گذشته دو میلیون مترمکعب به منطقه ۵ اختصاص یافته و یک میلیون مترمکعب نیز برای آبرسانی به فضای سبز منطقه ۹ در نظر گرفته شده است.
برای انتقال پساب به منطقه ۵، حدود یکهزار و ۲۰۰ متر عملیات لولهگذاری انجام شده است. همچنین خط انتقال منطقه ۹ به طول دو هزار و ۵۰۰ متر بهتازگی تکمیل شده و قرار است بخشی از نیاز آبی فضای سبز این منطقه را پوشش دهد. اهمیت این پروژه در آن است که مناطق غربی و مرکزی تهران، با توسعه شهری و محدودیت منابع محلی آب، به شبکهای پایدارتر برای حفظ فضای سبز نیاز دارند.
تأمین آب از پساب، اگر بهصورت مستمر انجام شود، میتواند هزینه و فشار ناشی از برداشت از چاهها را کاهش دهد. با این حال، پایداری پروژه به حجم واقعی تولید تصفیهخانه، وضعیت شبکه و امکان بهرهبرداری منظم در همه فصلهای سال وابسته است.
صاحبقرانیه و زرگنده؛ تکمیل حلقههای شمال تهران
در شمال تهران نیز پروژههایی برای استفاده از پساب در دست اجراست. تصفیهخانه صاحبقرانیه، بنا بر اظهارات پیرهادی، اکنون حدود ۸۰۰ هزار مترمکعب پساب در سال تولید میکند. خط انتقال این پساب به طول دو هزار و ۶۵۰ متر اجرا شده و قرار است در بازه زمانی اعلامشده به بهرهبرداری برسد.
تصفیهخانه زرگنده نیز ظرفیت تولید سالانه یک میلیون و ۸۰۰ هزار مترمکعب پساب دارد. عملیات احداث خط انتقال سه هزار و ۵۰۰ متری این پروژه در حال انجام است و طبق وعده مطرحشده، ایستگاه پمپاژ و فرایند اجرایی آن تا پایان شهریور تکمیل خواهد شد.
این پروژهها برای مناطق شمالی تهران اهمیت مضاعف دارند؛ زیرا فضای سبز این محدودهها، علاوه بر پارکها و بوستانها، شامل عرصههای شیبدار، ارتفاعات و پوششهای گیاهی حساستر نیز میشود. هرگونه اختلال در آبرسانی به این محدودهها میتواند به خشکیدگی درختان و افزایش آسیبپذیری محیطی در برابر فرسایش خاک منجر شود.
خرگوشدره؛ ظرفیت ۱۰ میلیون مترمکعبی برای غرب پایتخت
یکی از پروژههای بزرگتر در برنامه تأمین آب فضای سبز، تصفیهخانه خرگوشدره است. ظرفیت اسمی این تصفیهخانه ۱۰ میلیون مترمکعب اعلام شده و قرار است بخش مهمی از نیاز آبی مناطق ۵ و ۲۲ را پاسخ دهد. پیرهادی گفته است زمین مورد نیاز این مجموعه پس از پیگیری با منابع طبیعی و شهرداری، در اختیار شرکت آب و فاضلاب قرار گرفته است.
مناطق ۵ و ۲۲ بهویژه به دلیل وسعت عرصههای فضای سبز، پارکهای جنگلی، توسعه شهری و مجاورت با پهنههای غربی تهران، از نقاط حساس در موضوع تأمین آب محسوب میشوند. چیتگر، بوستانهای بزرگ و فضاهای سبز پیرامونی، بدون دسترسی به منبع آبی پایدار در دورههای گرم سال با خطر جدی مواجهاند.
با وجود ظرفیت بالای اعلامشده برای خرگوشدره، اجرای چنین پروژهای نیازمند تأمین مالی، تکمیل زیرساخت تصفیه و ایجاد شبکه انتقال گسترده است. در نتیجه، ظرفیت اسمی بهتنهایی معادل آب قابل استفاده نیست و باید میزان بهرهبرداری واقعی، زمان ورود آب به شبکه و سطح پوشش آبیاری بهطور شفاف اعلام شود.
فیروز بهرام و تصفیهخانه جنوب؛ سهم مناطق جنوبی
در جنوب و جنوبغرب تهران نیز برنامه انتقال پساب در مقیاس بزرگتری دنبال میشود. تصفیهخانه فیروز بهرام با ظرفیت سالانه ۱۱ میلیون و ۴۰۰ هزار مترمکعب پساب، برای تأمین نیاز مناطق ۲۱، ۱۸، ۱۰ و ۱۷ در نظر گرفته شده است. از این ظرفیت، چهار میلیون و ۵۰۰ هزار مترمکعب به منطقه ۲۱ و چهار میلیون و ۳۰۰ هزار مترمکعب به منطقه ۱۸ اختصاص خواهد یافت.
شبکه انتقال این پروژه به طول ۹ هزار و ۷۰۰ متر در حال اجراست و برای آن ایستگاه پمپاژ و مخزن هزار مترمکعبی نیز پیشبینی شده است. بر اساس اعلام شورای شهر، بخشهایی از پروژه در مسیر اجرا با وقفه مواجه شده بود، اما با رفع موانع، قرار است به بهرهبرداری برسد.
تصفیهخانه جنوب نیز یکی دیگر از ستونهای اصلی این برنامه است. قرار است سالانه ۱۶ میلیون و ۵۰۰ هزار مترمکعب پساب از این مسیر منتقل شود که ۱۲ میلیون مترمکعب آن برای منطقه ۲۰ و چهار میلیون و ۵۰۰ هزار مترمکعب برای منطقه ۱۵ تخصیص یافته است. طول شبکه انتقال این طرح ۱۱ هزار متر اعلام شده و احداث ایستگاه پمپاژ و مخزن سه هزار مترمکعبی نیز در دستور کار قرار دارد.
آبرسانی به ۵۲۰ هزار درخت در ارتفاعات
پروژه انتقال پساب از تصفیهخانه شهر لواسان، یکی دیگر از طرحهایی است که میتواند به حفظ پوشش گیاهی در ارتفاعات مناطق یک و چهار کمک کند. بر اساس اظهارات پیرهادی، با تکمیل این پروژه امکان آبیاری ۵۲۰ هزار اصله درخت فراهم میشود.
این عدد در صورت تحقق، از منظر محیط زیستی اهمیت دارد؛ زیرا درختان ارتفاعات شمال و شمالشرق تهران فقط بخشی از فضای سبز شهری نیستند، بلکه در کاهش گردوغبار، تعدیل دمای محلی، کنترل فرسایش خاک و حفظ منظر طبیعی شهر نقش دارند. اجرای خط انتقال این پروژه در حال انجام اعلام شده و زمان هدف برای بهرهبرداری، پایان شهریور عنوان شده است.
با این حال، آبرسانی به چنین حجم بزرگی از درختان تنها به انتقال آب محدود نمیشود. شیوه آبیاری، زمانبندی، مدیریت هدررفت در شبکه، نگهداری تأسیسات و پایش سلامت درختان، تعیین میکند که آب منتقلشده تا چه اندازه به حفظ واقعی پوشش گیاهی منجر شود.
سه تصفیهخانه جدید و وعده ۵۲ میلیون مترمکعب
برنامه بلندمدت مدیریت شهری تهران، ساخت سه تصفیهخانه در سرخهحصار، لویزان و دستواره است. پیرهادی گفته است که ساخت این تصفیهخانهها با توجه به نیاز مالی حدود ۱۵ هزار میلیارد تومانی، با پذیرش مسئولیت اجرایی از سوی شهرداری تهران و امضای تفاهمنامه با مجموعههای مرتبط دنبال میشود.
فاز نخست این پروژهها به طراحی اختصاص داشته و فاز دوم نیز در حال پیگیری اعلام شده است. برآورد مطرحشده این است که با تکمیل این سه تصفیهخانه، در سالهای آینده ۵۲ میلیون مترمکعب پساب به منابع آبی فضای سبز تهران افزوده شود. این حجم، در مقیاس مدیریت فضای سبز تهران عدد قابل توجهی است و میتواند وابستگی بخشی از شهر به منابع محدود آب خام و چاهها را کاهش دهد.
اما مسیر تحقق این هدف، مسیری کوتاه نیست. تأمین بودجه، اخذ مجوزها، هماهنگی میان شهرداری، شرکت آب و فاضلاب، منابع طبیعی و دیگر نهادهای درگیر، از عوامل تعیینکننده در پیشرفت پروژههاست. تجربه وقفه در برخی ایستگاههای پمپاژ نیز نشان میدهد که حتی پس از ساخت بخشی از زیرساخت، موانع بیندستگاهی میتواند بهرهبرداری را به تأخیر بیندازد.
آزمون بهرهبرداری، نه صرفاً افتتاح پروژهها
طرح انتقال پساب برای فضای سبز تهران، در صورت اجرای کامل، میتواند یکی از مهمترین تغییرات زیرساختی در مدیریت آب پایتخت باشد. مسئله اصلی اما فراتر از افتتاح خطوط یا اعلام ظرفیت تصفیهخانههاست. شهروندان و کارشناسان باید بتوانند بدانند هر پروژه چه میزان آب را واقعاً به فضای سبز رسانده، چه تعداد چاه از مدار مصرف خارج شده، چه میزان آب متعارف صرفهجویی شده و وضعیت درختان در مناطق هدف چه تغییری کرده است.
تهران برای حفظ فضای سبز خود، بیش از هر چیز به منبعی پایدار و مستقل از آب شرب نیاز دارد. پساب تصفیهشده میتواند بخشی از پاسخ این نیاز باشد، اما فقط در صورتی که ظرفیتهای اعلامشده به شبکههای عملیاتی، آبیاری پایدار و گزارشدهی شفاف تبدیل شود. آزمون اصلی این طرحها نه در زمان وعده بهرهبرداری، بلکه در تابستانهای آینده و در مقاومت درختان پایتخت در برابر تنش آبی مشخص خواهد شد.
