دیوان محاسبات کشور چه ارگانی است ؟
نام دیوان محاسبات کشور را در جاهای مختلف شنیده اید. مثلا در اخبار صدا و سیما و یا وقتی دولت برای تصویب بودجه اقدام می کند و یا حتی در آزمون های استخدامی . به هر صورت نام این ارگان دولتی را هر کجا و به هر شکلی شنیده باشید، قطعا از همه وظایف و البته جایگاه آن در نظام حقوقی کشور مطلع نیستید مگر آنکه به واسطه تحصیلات حقوقی و یا شغل خود با این موضوع سر و کار داشته باشید.
به هر صورت حتی اگر در تمام طول عمر خود نه مراجعه ای به دیوان داشته باشید و نه اصلا احتیاجی به آن پیدا کنید، بهتر است به عنوان یک سازمان دولتی که نقش مهمی در تصمیمات مالی کشور دارد با وظایف و سلسله مراتب آن تا حدودی آشنا شوید. دیوان محاسبات کشور یک سازمان دولتی مهم است که تمامی عملیات های مالی در کشور را نظارت کرده و تلاش می کند این فرایند ها و عملیات های مالی با کمترین انحراف و تخلف انجام شوند.
قبل از اینکه در مورد اهداف و وظایف این نهاد دولتی صحبت شود، بهتر است مختصری در مورد تاریخچه و زمان ظهور آن در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران توضیح دهیم تا درک وظایف و مسئولیت های آن آسانتر شود.
تاریخچه دیوان محاسبات کشور
اینکه انسان ها همیشه به دنبال کنترل و نظارت بر روی دارایی های خود بوده اند به زمان فعلی یا حتی چند سال قبل بر نمی گردد. قبل از اینکه قوانین مربوط به مراودات مالی تصویب شود و یا اصلا نظام حقوقی در بین انسان ها شکل بگیرد، افراد و اشخاص به دنبال این بودند که دارایی های خود را به نحوه عالی مدیریت کرده و حساب و کتاب آن را در دست داشته باشند. یعنی بدانند چقدر مال و اموال داشته و چقدر آن را در فرایند های مالی خرج کرده اند و چقدر را باید بازگردانند.
در واقع همیشه به دنبال شمارش اموال خود بوده اند. این تفکر و رویه از همان ابتدا به نظام های دولتی و حکومت ها هم راه پیدا کرد و آنها خواستند در خصوص مسائل مالی داخلی و خارجی خود حساب و کتاب معینی را داشته باشند. ایران هم از این قائده مستثنی نبوده و نیست و ایرانیان هم از همان ابتدا به دنبال کنترل مال و اموال خود بودند و اولین قوانین مرجع برای کنترل و نظارت بر روی اموال عمومی و به اصطلاح بیت المال در سال ۱۳۲۹ به صورت کاملا رسمی و قانونی تصویب شد و در مواد قانونی ۱۰۱ و ۱۰۳ قانون اساسی به همراه چندین متمم و مشروط به اجرا گذاشته شد و در واقع در ایران از سال ۱۳۲۹ به صورت رسمی و قانونی دیوان محاسبات کشور کار خود را آغاز کرد.
البته قبل تر از سال ۱۳۲۹ دیوان محاسبات کشور در ایران پایه ریزی شده بود و درست در سال ۱۳۰۲ این نهاد قانونی به دلایل حقوقی و نداشتن مرجع نظارتی مناسب منحل شد و دوباره در سال ۱۳۱۲ به عنوان یک نهاد دولتی زیر نظر وزارت دارایی فعالیت خود را آغاز نمود البته در این زمان دیوان محاسبات کشور وابسته به وزارت دارایی تعریف شد و سه شعبه مستشاری هم ضمیمه آن گردید. در همین زمان که دیوان محاسبات کشور به عنوان یک نهاد وابسته به وزارت دارایی فعالیت خود را آغاز کرد اعضای آن نه از طرف وزارت دارایی که از طریق مجلس شورای ملی انتخاب می شدند و هر سه سال یکبار هم این اعضاء با انتخابات جدیدی تغییر کرده و افراد دیگری جایگزین اشخاص قبلی می گردیدند.
در بین اعضای دیوان محاسبات کشور سه عضو آن به صورت مستقیم از طرف وزیر دارایی و فرمان مستقیم شاه برگزیده شده و این افراد در واقع دادستان، اعضای دفتری و ممیزیان بودند.
دیوان محاسبات کشور در سال ۱۳۵۷
در سال ۱۳۵۷ و بعد از انقلاب اسلامی ایران با تغییراتی که در قانون اساسی بوجود آمد، دیوان محاسبات کشور از وزارت اقتصاد و دارایی جدا شد و به صورت مستقل طبق اصل ۵۴ و ۵۵ قانون اساسی با نظارت مستقیم مجلس شورای اسلامی فعالیت خود را از سر گرفت.
در این تاریخ کلیه فعالیت های مالی و اداری این دیوان از وزرات دارایی جدا و مستقل گردید. با همین روند و بر اساس همین الزامات دیوان محاسبات کشور تا سال ۱۳۶۱ به فعالیت خود ادامه داد و در سال ۱۳۶۱ قانون جداگانه ای برای کلیه فعالیت های آن مورد تصویب قرار گرفت و مطابق با این قانون جدید رئیس دیوان محاسبات کشور همزمان با فعالیت هر دوره قوه مقننه از طرف کمسیون برنامه و بودجه مجلس پیشنهاد گردیده و این فرد توسط اعضاء مجلس شورای اسلامی که از طرف مردم انتخاب می شوند، مورد تایید یا رد قرار می گیرد.
یعنی فردی که به عنوان رئیس دیوان محاسبات کشور از طرف کمسیون برنامه و بودجه مجلس معرفی می شود، باید رای اعتماد و تایید را از طرف نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی دریافت کند در غیر اینصورت فرد جدیدی معرفی شده و همین روند ادامه خواهد داشت. از طرف دیگر بنا به هر دلیلی اگر لازم باشد، رئیس دیوان محاسبات کشور بر کنار شود این کار فقط از طریق نمایندگان مجلس امکان پذیر خواهد بود. یعنی باید اکثریت نمایندگان مجلس شورای اسلامی به برکنار کردن رئیس این دیوان رای مثبت بدهند تا برکناری وی قانونی باشد.
اما در خصوص وظایف دیوان محاسبات کشور یک تصوری که در عامه مردم وجود دارد، این است که چون این دیوان نامش با نام بودجه و مسائل مالی همراه شده است فقط کار نظارت بر بودجه مالی و بیت المال را بر عهده داشته و وظیفه دیگری ندارد. اما در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران وظایف و مسئولیت های مهم و خطیری بر عهده دیوان محاسبات کشور قرار داده شده است که می تواند، کیان ملت و دولت را حفظ و یا اینکه آن را از بین ببرد.
در واقع نظارت بر نحوه و چگونگی اینکه بودجه بیت المال از طرف نهاد های دولتی کجا و چگونه خرج می شود فقط بخشی از وظایف این دیوان محسوب می شود و وظایف مهم دیگری هم دارد که در ادامه در مورد آنها صحبت خواهیم کرد. قبل از اینکه به سراغ وظایف این دیوان برویم در مرحله اول در خصوص اهداف شکل گیری آن توضیحاتی ارائه خواهیم داد.
حتما بخوانید : شورای امنیت سازمان ملل متحد و هرآنچه لازم است بدانید
اهداف شکل گیری دیوان محاسبات کشور
دیوان محاسبات کشور برای دستیابی به اهداف مشخص و متعالی شکل گرفت و در تمام سال های فعالیت خود هم سعی کرده است به این اهداف دست پیدا کند. در ادامه در خصوص اهداف دیوان محاسبات کشور توضیح خواهیم داد.
- اولین هدف شکل گیری این نهاد نظارتی کنترل و پیگیری فعالیت های مالی که منجر به استفاده از بیت المال می شود، بوده است. یعنی اولین هدف آن پاسداری و محافظت از بین المال و حقوق مردم در این زمینه بوده و تلاش کرده است این هدف تحقق پیدا کند.
- دومین هدف شکل گیری این نهاد نظارتی کنترل و نظارت بر کلیه فعالیت های مالی نهاد های مختلف بوده به طوری که مطمئن شوند، بیت المال در موارد قانونی مصرف شده است. این محل قانونی در قوانین به خوبی تعریف شده است و باید در همین محل هم بیت المال به مصرف برسد.
- سومین هدف دیوان محاسبات کشور جلوگیری از تجاوز از بودجه کل کشور و مصرف بیش از آن توسط سازمان های مختلف است. یعنی این نهاد با این هدف شکل گرفته است که مانع مصرف بیش از سقف تعیین شده بیت المال در عملیات های مالی باشد و در واقع به حفظ بودجه کل کشور برای استفاده از آن در جاهای تعیین شده می پردازد.
- هدف دیگر این نهاد کنترل فعالیت ها و فرایند های مالی سازمان های دولتی، وزارتخانه ها و همه سازمانی هایی که به نحوی با ارگان های دولتی مراوده مالی دارند، خواهد بود. یعنی مثلا ممکن است یک نهاد دولتی با استفاده از بودجه بیت المال کاری را به شرکت خصوصی بسپارد و برای آن بودجه و دستمزد تعیین کند، دیوان محاسبات کل کشور بر این امر نظارت دارد که قراداد بسته شده اولا قانونی بوده و در ثانی بودجه تعیین شده برای انجام آن خلاف واقع نباشد و باعث تضیع بیت المال نگردد.
- هدف دیگر از شکل گیری این نهاد نظارتی بررسی و ارزیابی مبالغی است که توسط سازمان های مختلف تحت عنوان بودجه آن سازمان خرج شده است. این نظارت و بررسی از طریق ارزیابی گزارشات مالی این سازمان ها به دیوان محاسبات کشور انجام می شود. یعنی این سازمان ها موظف به ارائه گزارش در خصوص سیاست های مالی خود خواهند بود.
- اخرین هدف دیوان محاسبات کشور تهیه و ارائه گزارش تفریق بودجه است. گزارش تفریق بودجه بعد از این که توسط این نهاد آماده شد به مجلس شورای اسلامی ارائه می شود و مجلس شورای اسلامی نحوه هزینه کرد بودجه مصوب شده را مورد بررسی قرار خواهد داد.
بعد از موضوع اهداف شکل گیری این نهاد نظارتی نوبت به وظایف و اختیارات و مسئولیت های آن می رسد که در نص صریح قانون به روشنی بیان شده است و افرادی که در دیوان به فعالیت مشغول هستند، باید این وظایف را طبق قانون اجرا نمایند و در خصوص آن به نهاد ها و ارگان های بالاتر هم گزارش دهند. در ادامه وظایف و مسئولیت های و همچنین اختیارات دیوان محاسبات را شرح خواهیم داد:
- اولین وظیفه این نهاد حسابرسی فعالیت های مالی کلیه نهادها، وزارتخانه ها، ارگان ها و سازمان های دولتی به لحاظ هزینه ها و درامد، دریافتی ها و پرداختی ها و صورت های مالی خواهد بود. یعنی موظف است کلیه هزینه کردهای این نهاد های دولتی را که از بودجه بیت المال صرف شده است را حسابرسی کرده و بر طبق اصل ۴۴ و ۴۵ قانون اساسی کلیه نهاد های مشمول را مورد رسیدگی مالی قرار دهد.
- دومین وظیفه دیوان محاسبات کشور بررسی و ارزیابی وقوع فعالیت های مالی عنوان شده توسط این نهادها بوده و اینکه آیا این درامد ها به موقع ارسال شده اند و هزینه و سایر دریافتی ها و پرداخت ها هم گزارش شده باشند.
- وظیفه دیگر آن رسیدگی و ارزیابی موجودی حساب های نهاد های دولتی و سازمان ها و کلیه ارگان هایی است که از بودجه بیت المال ارتزاق کرده و با استفاده از آن فعالیت مالی انجام می دهند. در واقع در این وظیفه کار ارزیابی دارایی های این سازمان ها توسط این نهاد نظارتی انجام می شود.
- ارزیابی نحوه استفاده و اجرای دستورالعمل های مالی توسط سازمان های دولتی هم به عهده این نهاد است. یعنی با این بررسی ها نتیجه می گیرد آیا سازمان ها مربوطه دستورالعمل های مالی مورد نظر را به خوبی اجرا کرده اند و یا اینکه انحرافاتی در اجرای آنها دیده می شود.
- وظیفه دیگر این دیوان محاسبات کشور طرح شکایت بر علیه سازمان و ارگان های دولتی است که از بودجه بیت المال سوء استفاده کرده اند. یعنی اگر در بررسی نشان داده شود که این سازمان از پول بیت المال سوء استفاده کرده و یا با عدم مدیریت صحیح به اموال عمومی آسیب زده اند، دیوان محاسبات کشور باید بر علیه این سازمان ها طرح دعوا نماید.
- وظیفه مهم دیگری که دیوان محاسبات کشور بر عهده دارد، رسیدگی به تعهدات مالی دولت است. یعنی اگر دولت در موعد مقرر و تعیین شده به تعهدات مالی خود عمل نکرده و به این وسیله باعث آسیب و تلف شدن بیت المال شود، این دیوان می تواند در این خصوص اقدام قانونی کرده و در مراجع ذیصلاح طرح دعوی نماید.
- کار دیگری که بر عهده این نهاد نظارتی گذاشته شده است، اعلام نظر در خصوص مراجع کنترل کننده داخلی سازمان و نهادهای استفاده کننده از بیت المال است. یعنی اگر این نهاد به این تشخیص برسد که مراجع کنترل کننده داخلی سازمان بررسی شده، کفایت کافی برای کنترل و حفظ بیت المال را ندارند، می توانند در خصوص عدم کفایت این مراجع اعلام نظر کرده و درخواست ایجاد مراجع جدید برای سازمان های مربوطه را کرده و در حدود قانون مسئله را پیگیری کنند.
- اگر سازمان هایی که از بیت المال استفاده می کنند در خصوص ارائه صورت های مالی و حساب درامد ها و هزینه های خود همچنین دفاتر قانونی و اسناد و مدارک مورد نظر در موعد تعیین شده کوتاهی کنند این نهاد نظارتی می تواند در این خصوص رسیدگی های لازم و بررسی های ضروری را انجام داده و اقدامات قانونی لازم را هم انجام دهد.
- رسیدگی و انشاء رای در خصوص ارگان هایی که اقدام به واریز به موقع درامد و وجوهی که به عنوان سپرده و یا وثیقه دریافت نموده اند ، نکرده اند هم به عهده دیوان محاسبات کشور است.
