رد پای بنزین بیکیفیت در بازگشت سریع آلودگی
همزمان با بارندگی و وزش باد در تهران و بسیاری از کلانشهرها، برای چند ساعت یا چند روز کیفیت هوا بهبود مییابد؛ اما این بهبود هرگز پایدار نیست و آلودگی بلافاصله بازمیگردد.
به گزارش عصرشهروند، کارشناسان علت اصلی این چرخه تکرارشونده را نهتنها در حجم بالای تردد و منابع متحرک، بلکه در کیفیت پایین بنزین عرضهشده میدانند؛ سوختی که ترکیبات آن از استانداردهای جهانی فاصله دارد و در برخی موارد شباهتهایی با فرآوردههای پتروشیمی دارد. این موضوع سالهاست مورد انتقاد متخصصان قرار گرفته اما همچنان یکی از عوامل اصلی تداوم آلودگی هوا باقی مانده است.
باران فقط صورتمسئله را پاک میکند؛ نه علت آلودگی را
هر سال با شروع فصل سرما، معضل آلودگی هوا در کلانشهرهایی مانند تهران دوباره سر برمیآورد. شرایط جوی پایدار، سکون هوا و پدیده وارونگی دما باعث میشود ذرات معلق و آلایندهها در سطح پایین جو محبوس شوند و بهتدریج غلظت آلودگی افزایش یابد. در چنین شرایطی، بارندگی یا وزش باد تنها برای مدت کوتاهی آسمان را پاک میکند. پس از چند ساعت، دوباره با همان حجم آلایندهها مواجه میشویم و شاخص کیفیت هوا به وضعیت ناسالم یا خطرناک بازمیگردد.
کارشناسان محیط زیست تأکید میکنند که اگر منشأ تولید آلایندهها کنترل نشود، هرگونه کاهش آلودگی صرفاً ظاهری و کوتاهمدت خواهد بود. به بیان دیگر، باران نقش یک پاککن موقتی را ایفا میکند، اما تولیدکنندههای اصلی آلودگی همچنان با همان ظرفیت در حال فعالیت هستند. بنابراین چرخه آلودگی دوباره و دوباره تکرار میشود.
در سالهای اخیر یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر این چرخه، کیفیت سوخت بهویژه بنزین مصرفی در کلانشهرها عنوان شده است. هر بار که بحث کیفیت پایین سوخت و نقش آن در افزایش آلایندهها مطرح میشود، وزارت نفت این ادعاها را رد میکند؛ اما بررسیهای مستقل دانشگاهی و گزارشهای برخی نهادهای نظارتی، مسئله وجود ترکیبات غیراستاندارد در بنزین را تأیید کردهاند.
بنزین بیکیفیت با ترکیبات آلاینده؛ متهم اصلی بازگشت سریع آلودگی
موضوع کیفیت بنزین در ایران سالهاست محل بحث و چالش است. بخشی از این چالش به ظرفیت پالایشگاهها و بخشی دیگر به کمبود مواد افزودنی استاندارد مانند بنزن و اکتانافزا مربوط میشود. در نبود این مواد، برخی پالایشگاهها در دورههایی از ترکیباتی استفاده کردهاند که ذاتاً برای مصرف سوخت خودرو تولید نشده و در صنایع پتروشیمی کاربرد داشته است؛ همین موضوع باعث شکلگیری اصطلاح «بنزین پتروشیمی» در افکار عمومی شد.
بنزین استاندارد باید میزان محدودی بنزن، آروماتیکها و گوگرد داشته باشد، چرا که این ترکیبات هنگام احتراق تبدیل به ذرات معلق ریز و گازهای سمی میشوند. اما نمونهبرداریهای متعدد—چه در آزمایشگاههای دانشگاهی و چه گزارشهای منتشرشده توسط نهادهای رسمی—نشان دادهاند در برخی دورهها میزان این ترکیبات بیش از استانداردهای بینالمللی بوده است.
وقتی سوخت بیکیفیت مصرف میشود، موتور خودرو احتراق کامل ندارد و خروجی آن حجم بیشتری از PM۲.۵، ذرات معلق بسیار ریز، اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار است؛ موادی که مستقیماً بر آلودگی هوا و سلامت انسان تأثیر میگذارند. در چنین شرایطی حتی کاهش تعداد خودروهای در حال تردد نیز نمیتواند اثر محسوسی ایجاد کند، زیرا هر خودروی فعال، آلاینده بسیار بیشتری تولید میکند.
جرمآلودگی هوا که پس از یک روز بارندگی بهسرعت بازمیگردد، نشاندهنده همین مسئله است: منشأ تولید آلودگی متوقف نشده، بلکه با همان شدت ادامه دارد.
اسقاط نشدن خودروهای فرسوده و بنزین ناسالم؛ ترکیب خطرناک برای کلانشهرها
یکی دیگر از عواملی که نقش بنزین بیکیفیت را پررنگتر میکند، وجود میلیونها خودروی فرسوده و موتورسیکلت کاربراتوری در سطح شهر است. خودروهای فرسوده حتی با بنزین استاندارد نیز میزان آلایندگی بسیار بالایی دارند؛ حال تصور کنید همان خودرو با بنزینی کار کند که در آن درصد بنزن یا آروماتیکها بیشتر از حد مطلوب باشد.
در چنین شرایطی، میزان انتشار آلاینده چند برابر میشود و هوای شهر ظرف ساعات کوتاهی از وضعیت سالم خارج میشود. موتورسیکلتهای کاربراتوری بهتنهایی بیش از ده برابر یک خودروی انژکتوری آلایندگی تولید میکنند و بخش عمده این موتورها در شهرهای بزرگ همچنان در حال تردد هستند.
از سوی دیگر، روند اسقاط ناوگان فرسوده تقریباً متوقف شده و طرح جایگزینی موتورسیکلتهای برقی بهدلیل هزینه بالا و نبود حمایت مالی گسترده، شکست خورده است. همین موضوع باعث شده سهم منابع متحرک در آلودگی هوا همچنان بالاتر از ۶۰ درصد باقی بماند. در این میان، سوخت نامناسب مانند یک شتابدهنده آلودگی عمل کرده و اثر تخریبی این منابع را تشدید میکند.
کارشناسان معتقدند حتی اگر همه خودروهای فرسوده باقی بمانند اما کیفیت سوخت استاندارد شود، میتوان شاهد کاهش قابل توجه آلودگی بود؛ اما وقتی هم ناوگان فرسوده است و هم سوخت غیراستاندارد، بحران آلودگی هوا غیرقابل کنترل خواهد شد.
چرا بحران تکرار میشود؟ راهکارها روشن است اما اجرا نمیشود
نکته مهم این است که مسئله کیفیت سوخت و نقش آن در آلودگی هوا موضوعی ناشناخته یا پیچیده نیست. کارشناسان از سالها پیش بهطور مداوم نسبت به آن هشدار دادهاند. آزمایشگاههای معتبر نتایج متعددی منتشر کردهاند، متخصصان دانشگاهی بارها درباره خطرات ترکیبات پتروشیمی در بنزین صحبت کردهاند و حتی برخی مسئولان سابق محیط زیست نیز رسماً اعلام کردهاند کیفیت سوخت در برخی سالها از استانداردهای جهانی فاصله داشته است.
با این حال، روند اصلاح بسیار کند بوده و بسیاری از چالشهای تولید سوخت همچنان پابرجاست. افزایش ظرفیت پالایشگاهها، ارتقای استاندارد تولید بنزین، واردات افزودنیهای ضروری و نوسازی ناوگان حملونقل نیازمند سرمایهگذاری کلان و برنامهریزی بلندمدت است؛ اما بهجای برخورد با ریشهها، اغلب تصمیمات مدیریتی به سمت تعطیلی مقطعی مدارس، ادارات و حتی بانکها میرود—اقداماتی که هیچ تأثیری در کاهش واقعی آلایندهها ندارند.
کارشناسان میگویند اگر کیفیت بنزین اصلاح شود و درصد بنزن، آروماتیکها و گوگرد به استاندارد یورو ۵ برسد، میزان آلایندگی خودروها حتی بدون کاهش تردد نیز بین ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش پیدا میکند. این اقدامی است که کشورهای مختلف دنیا سالها پیش انجام دادهاند و نتایج آن نیز کاملاً ملموس بوده است.
در کنار آن، توسعه حملونقل عمومی برقی، افزایش سهم اتوبوسهای گازسوز، محدودیت تردد خودروهای سنگین در ساعات اوج آلودگی و الگوی مدیریت هوشمند ترافیک میتواند تأثیرات قابل توجهی داشته باشد. اما هیچیک از این راهکارها بدون سوخت استاندارد به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
در حال حاضر آنچه در شهرهای آلوده کشور مشاهده میشود این است که با هر بارندگی یا وزش باد، شاخص آلودگی برای چند ساعت یا یک روز بهبود مییابد، اما بهمحض بازگشت شرایط جوی پایدار، همه آلایندهها دوباره به همان سطح قبلی بازمیگردند. این چرخه نشان میدهد که بحران آلودگی نه ناشی از شرایط موقتی، بلکه حاصل مشکلات ساختاری در کیفیت سوخت، ضعف نظارت، فرسودگی ناوگان و عدم اجرای قوانین مرتبط است.
تا زمانی که کیفیت بنزین استاندارد نشود و ترکیبات آلاینده آن اصلاح نگردد، آلودگی هوا هرگز بهطور پایدار کاهش نخواهد یافت و بارندگیها تنها میتوانند نفس کوتاهی برای شهر فراهم کنند، نه راهحل بحران.
